Çokluk yarışı sizi oyaladı

“Daha fazlası için çabalamak sizi oyalıyor.”

Sure, insanlığın ebedî mücadelesinin özünü yakalayan iki güçlü kelimeyle başlar: ‎أَلۡهَىٰكُمُ‎ ve ‎ٱلتَّكَاثُرُ‎. “Daha fazlasını, hep daha fazlasını istemek sizi oyaladı” çevirisi, bu kelimelerin derin anlamlarının ancak yüzeyine dokunur.

‎لَهَا‎ fiili belirli bir oyalanma türünü anlatır: Çok daha önemli bir şeyi kaybetme pahasına daha önemsiz bir şeyle meşgul olmak.

Havalimanında beklediğinizi, uçağınızın 45 dakika sonra kalkacağını düşünün. Mesajlarınıza bakmaya ya da sosyal medyada gezinmeye başlıyorsunuz ve zamanı tamamen unutuyorsunuz. Siz farkına varmadan kapı kapanmış, uçağınız kalkmıştır.

O anlık dalgınlık size değerli bir şeye mal oldu. Bu fiilin özü budur: Zihniniz gerçekten önemli olandan uzaklaşır ve yeri doldurulamaz bir fırsatı kaçırırsınız.

Klasik Arapçada ‎لَهۡو‎ eğlence ve oyalanma demektir. Kendi başına zararlı olmasa da daha büyük amacımız pahasına dikkatimizi tüketen meşguliyetleri anlatır.

Kelimenin kökü, birinin dişlerinin arasına takılan bir yemek parçasını hiçbir değeri yokmuş gibi atıp savuşturması imgesine bağlanır. Aynı şekilde bu fiil de aslında büyük değer taşıyan bir şeyi bir kenara atmak, arka plana itmek demektir.

İkinci kelime olan ‎ٱلتَّكَاثُرُ‎ anlam bakımından daha da zengindir. “Bolluk, çokluk” anlamındaki ‎كَثۡرَة‎ kökünden gelir; tefâ‘ul kalıbı ise insan davranışının tam bir tablosunu çizen dört ayrı anlamı ortaya koyar.

Birincisi, tekâsür daha fazlasını istemek için yarışmaktır.

Bu yarış gerçek bir ihtiyaçtan değil, kıyaslamadan doğar. Başkasının daha fazlasına sahip olduğunu görene kadar tamamen memnundunuz; birden huzurunuz kaçar. Neden onlarda olan bende yok? Bu rekabet duygusu sizi, ihtiyacınız olduğu için değil, onlarda olduğu için onlardaki şeyin peşine düşürür.

İkincisi, elde ettiğiniz şeyi gösterişle sergilemektir.

Daha fazlasını elde etmek yetmez; onların da görmesi gerekir. Onlar sizden fazlasına sahipken sizin hissettiğiniz o ezikliği onların da hissetmesini istersiniz.

Bazı kültürlerde bu, düğünlerde çok çarpıcı bir şekilde görülür. Aileler başkalarının ne ikram ettiğini, süslemelerin ne kadar gösterişli olduğunu, hangi hediyeleri verdiğini titizlikle takip eder; tek amaç sıra kendilerine geldiğinde onları geçmektir. Bu üstünlük “savaşı”nın stratejisini belirlemek için toplantılar bile yapılır.

Bu yarış yetişkinlikte başlamaz. Çocukken de yaşarız. Bir sınıf arkadaşınız robota benzeyen yeni bir kalem kutusu alır ve birden sizin sade kalem kutunuz yetersiz görünür. Birinin çilek kokulu silgisi vardır; siz de karpuz kokulu bir tane almaya kararlısınızdır. Bu yarışların basitliği, zihnimiz üzerindeki güçlerini azaltmaz.

Amerika’da çocuklar okula forma olmadan gittiğinde yarış markalar ve etiketler etrafında kızışır. “O ayakkabıları nereden aldın? Walmart’tan mı?” iğneleyici bir söz olur. O markaya, ya da daha iyisine sahip olma ihtiyacı genç zihinleri esir alır.

Bu, maddi eşyaların ötesine, değerin modern ölçülerine de uzanır: Kaç takipçin var? Paylaşımın kaç beğeni aldı? Arena değişir, ama yarış aynı kalır.

Üçüncüsü, tekâsür yarışacak kimse olmasa bile daha fazlasını istemektir.

Bazı insanlar görünüşü ya da kıyaslamayı hiç umursamadan takıntılı bir şekilde servet biriktirir. Yılda milyonlar kazandığı hâlde on yıllık yıpranmış gömleğini hâlâ giyen, yüzlerce çalışanı olan bir CEO olmasına rağmen evsiz gibi görünen insanlarla tanıştım.

Onlar için mesele yarışmak ya da gösteriş yapmak değildir; ellerindekinin hiçbir zaman yetmemesidir. Daha fazlasını yapmaları, daha fazlasını kazanmaları, daha fazlasını edinmeleri gerekir. Bu içsel dürtü onları tamamen tüketir.

Dördüncüsü, tekâsür ortak kültürel ya da sosyal standartlar içinde işler.

Aile, arkadaş ya da cemaat olsun, toplum içinde toplum hâline gelen çevreler oluştururuz. Bu çevreler kendi standartlarını, beğenilerini, hoşlanmadıklarını, neyin kabul edilip neyin edilmediğini belirler.

New York’ta hutbenin Bangla okunduğu, belli sokaklarda yoğunlaşmış, kendi dünyası gibi işleyen Bangladeşli topluluklar görürsünüz. Londra’da da benzer etnik mahalleler vardır. İnsanlar bu baloncukları oluşturur ve içlerinde yaşar.

Bu çevrelerde herkes aynı düşünür. Bir kız yirmi yaşına geldiğinde bütün geniş aile evlenmesi için baskı yapmaya başlar, çünkü “bizim ailede o yaşta evlenilir.” Evlendikten sonra bu kez çocuk için peşini bırakmazlar.

Hayattaki her karar bu ortak standarda göre ölçülür. Belli bir yaşta ev almıyorsanız başarısızsınızdır. “Kuzenin ev aldı. Sen hâlâ kirada mısın? Başkasını zengin ediyorsun. Bir kredi çek, herkes çekiyor.” Baskı amansız hâle gelir.

Bu, belki de tekâsürün en sinsi şeklidir, çünkü sevdiklerinizden gelir.

Onlar size gerçekten yardım ettiklerine inanırlar; sizi kendi gözlerinde kabul edilebilir kılacak standartlara ulaşmanız için iterler. Bu yapay standartlardan uzaklaşmak muazzam bir cesaret ister.

Dininizi ciddiye almaya başladığınızda, hiç beklemediğiniz yerlerden direnişle karşılaşırsınız; bazen sert, saldırgan bir direnişle. İnsanların çoğu “biz işleri böyle yaparız” deyip boyun eğer.

Şimdi Allah’ın ‎ﷻ‎ söylemeden bıraktığı şeyi düşünün. Bu daha fazlasını isteme hâlinin sizi oyaladığını söylüyor, ama neyden? Belirtmiyor.

Namazdan mı? Sadakadan mı? İhtiyaç sahiplerine bakmaktan mı? Dininizi öğrenmekten mi? Hakikati aramaktan mı? Potansiyelinizi gerçekleştirmekten mi? Allah’ın ‎ﷻ‎ size verdiği nimetleri başkalarına yardım etmek ve dünyada iyilik yapmak için kullanmaktan mı?

Bu sessizlik kasıtlıdır ve merhamet doludur. Cevap herkes için farklıdır.

Hepimiz genel olarak ibadet amacını paylaşsak da Allah’ın ‎ﷻ‎ bana verdiği yetenekler, fırsatlar ve sorumluluklar size verdiklerinin aynısı değildir. Belki size servet, belki analitik bir zihin, yöneticilik becerisi ya da sanatsal bir yetenek bahşetti. Sizin yetenekleriniz benimkiler değil. Allah’ın ‎ﷻ‎ size verdiğini verimli bir şekilde kullanmalıydınız.

Bütün bu nimetlerin en büyüğü zamandır.

Kimimize konuşma, kimimize yazma, kimimize para kazanma ya da akıllıca yatırım yapma kabiliyeti verilmiştir. Ama zaman hepimizin eşit olarak paylaştığı tek nimettir.

Peki eğlence ne yapar? Zamanı yakar. Bir dizinin bölümleri arasında saatler uçup gider. Video oyunları bütün geceleri yutar. Güneş doğar ve batar, imparatorluklar kurulup yıkılabilir; siz hâlâ sizi esir alan oyalanmaya dalmış hâldesiniz.

İbadetimizin kendisinin de zaman yönetimini öğrettiğini düşünün. İslam’ın beş şartı içinde bir inanç unsuru (kelime-i şehadet) ve dört pratik ibadet vardır: namaz, oruç, hac ve zekât.

Bu pratik ibadetlere yakından bakın: Hepsi zamanı yönetmeyi öğreten, belli vakitlere bağlanmış ibadetlerdir. Namaz her gün belli vakitlerde, oruç belli zamanlarda, hac ömürde belli bir zamanda, zekât her yıl belli bir zamanda.

Allah ‎ﷻ‎ gökyüzüne bizim için iki büyük cisim yerleştirdi: güneş ve ay. Namazlarımız güneşin konumuna göre işler; o bizim saatimizdir. Hac ve oruç gibi diğer ibadetlerimiz aya göre işler; o da takvimimizdir.

Güneş saatimiz, ay takvimimizdir. İnsanlık bugün bile zamanı aynı iki unsurla yönetir: bir saat ve bir takvim. Bütün din zaman yönetimi üzerine kurulmuştur.

Kur’an, mal ve çocukları iki temel oyalanma kaynağı olarak öne çıkarır:

Bir genç “Paraya da çocuklara da aldırmıyorum, sadece eğlenmek istiyorum” diyebilir. Ama olgunluk yaşına geldiğinizde zihninizi ne meşgul eder? Bankada ne kadar paranız olduğu.

Çocuklarınız olduğunda düşünceleriniz durmadan koşturur: Onları nasıl geçindireceğim? Hangi okula gidecekler? Okul ücretini nasıl ödeyeceğim? Bu tatile gücümüz yeter mi? Daha büyük bir eve ihtiyacımız var. Sonra sabah okula götürme, okuldan alma, basketbol antrenmanı, futbol, kodlama kursu... Faaliyet üstüne faaliyet günlerinizi ve gecelerinizi tüketir.

“Ben materyalist değilim, sadece çocuklarımı iyi yetiştiriyorum” diye düşünebilirsiniz. Ama Allah ‎ﷻ‎ bunun da insanı tüketen bir oyalanmaya dönüşebileceğini söylüyor.

Çocuklarının hafızlığına öyle takıntılı Müslüman anne babalarla karşılaştım ki bu, sergilenecek bir kupaya dönüşüyor. “Oğlum dersinizden önce okuyabilir mi? Çok iyi okuyor.” Hayır. “Kısa bir okuyuş olsun?” Hayır. Onu şimdi dinlemek isterim, ama başkalarının övgüsünü toplamak için yapılan bir gösteri olarak değil. Burnunu karıştıran o altı yaşındaki çocuk sizin kupanız olmayı umursamıyor; ben de buna ortak olmam.

Bu, hiç eğlenmememiz ya da dinlenmememiz gerektiği anlamına gelmez. Peygamber (s.a.v.) bize dengeli bir ilke verdi:

İşler ölçüyle, yerli yerince yapılmalıdır. Hiçbir şeyi aşırıya kaçırmayın. Telefonunuzda Angry Birds olması sizi cehenneme göndermez.

Ama her bölümde tam puan almayı takıntı hâline getirdiyseniz, her boş saniyede parmaklarınız oynamak için kaşınıyorsa, cuma namazında oynuyor ve ancak imam “Akîmi’s-salâh” deyince telefonu kaldırıyorsanız, bu fazladır.

Belki de sizinki Facebook bildirimleri, Instagram, hiçbir şey yokken bile durmadan kontrol etmektir. “Henüz bir şey yok. Hâlâ bir şey yok. Bir daha bakayım. Hâlâ yok.” Bu sürekli dalgınlık ciddi bir soruna dönüşür.

Teknoloji, oyalanmayı (‎لَهۡو‎) çağımızda tarihin hiçbir döneminde olmadığı kadar büyük bir sınav hâline getirdi. Anne babalarımızın kuşağında oyalanma, öğretmenlerden bir hikâye kitabı saklamak, bir sonraki sayının çıkmasını aylarca beklemekti. Kitap okumak bile kötü bir davranış sayılırdı. O günler geride kaldı.

Bu modern oyalanmaları küçük sorunlar olarak değil, yıkıcı olabilecek sorunlar olarak görmeliyiz.