وَٱلۡعَصۡرِ
Asra andolsun ki,
“Akıp giden zamana andolsun…”
Peygamber’in (s.a.v.) ashabı bu sureye öylesine değer verirdi ki karşılaştıklarında ayrılmadan önce onu birbirlerine okurlardı. Taberânî’nin rivayetine göre iki sahabi karşılaştığında, birbirlerine Asr suresini okumadan vedalaşıp ayrılmazlardı.
Bu uygulama, surenin ilk nesil Müslümanların hayatındaki merkezî yerini gösterir.
İmam Şâfiî bu sure hakkında iki dikkat çekici söz söylemiştir:
“İnsanlar yalnızca bu sure üzerinde düşünselerdi, bu onlar için her şeyi kuşatırdı.”
İmam Şâfiî
“Allah bu sureden başka bir şey indirmemiş olsaydı, insanlığa bu yeterdi.”
İmam Şâfiî
Bu sure benim Kur’an’la ilişkimi kökten değiştirdi. Son 17-18 yılda Kur’an üzerine yaptığım her şey, Asr suresini anlamanın beni dönüştüren o tecrübesine dayanır. Kendime, hayatıma, gerçekliğe ve bütün Kur’an’a bakışımı yeniden tanımladı.
Kur’an’la ömür boyu sürecek bir ilişki kurmak isteyen biri için bu sureden daha iyi bir başlangıç noktası yoktur.
Asr suresi, Zilzâl (99) suresinden başlayan altı surelik bir grubun beşincisidir. Yerini anlamak mesajını aydınlatır. İlerleyiş bilinçlidir:
Surelerin sıralanışı:
Zilzâl: Zerre ağırlığınca iyilik ya da kötülük yapan onu görecektir. Vurgu görmek üzerinedir; amellerin dışa yansıyan yüzü.
Âdiyât: Daha derine iner: “Göğüslerde olanlar ortaya çıkarılır” (حُصِّلَ مَا فِى ٱلصُّدُورِ). Artık amellerin hem dış hem iç yüzü açığa çıkar: ne yaptığımız ve yaparken kalbimizde ne olduğu.
Kâria: Mantıklı olarak onu izler: Dış ve iç yüz değerlendirildikten sonra ameller tartılmaya hazırdır: “Kimin tartıları ağır gelirse… kimin tartıları hafif gelirse…”
Tekâsür: Kök sorunu ele alır: “Çokluk yarışı sizi oyaladı.” Daha fazlasına ve daha iyisine takılıp kalmışız; gerçekten ağırlığı olan şeye karşı körüz.
Bu da bizi Asr suresine getirir. Açgözlülüğü, sahte standartları ve amellerin tartılmasını anlattıktan sonra Allah ﷻ insanın ziyanı ve ondan kurtulmanın yolu hakkındaki hükmünü açıklar.
Allah ﷻ yemin ettiğinde birçok anlam katmanı ortaya çıkar:
Yemin bir şahitliktir; ardından gelenin kesinlikle doğru olduğunu ciddiyetle onaylar.
Yemin şüpheye cevap verir. Biri “yemin ederim” demeye ihtiyaç duyuyorsa, dinleyicisinin ona kolayca inanmayabileceğini kabul ediyordur. Allah ﷻ daha söz söylenmeden şüpheyi ortadan kaldırıyor.
Yemin öfkeyi de ifade edebilir. “Vallahi, artık dur!” Yeminin kendisi hoşnutsuzluğu ortaya koyar. Bu sure, ilahi öfkenin daha baştan dile getirilmesiyle açılır.
Arapçada yemin dikkati çeker; tıpkı “Dinleyin! Bu acil ve fazla vaktiniz yok!” diyen son dakika haberi gibi.
Kur’an’a has olarak, Allah’ın ﷻ üzerine yemin ettiği şey, söylemek üzere olduğu söze delil olur. Zamanın kendisi, gelecek hükmü doğrulayacaktır.
وَٱلۡعَصۡرِ
Asra andolsun
el-Asr (ٱلۡعَصۡر), Arapçada zaman için kullanılan olağan kelime değildir. Olağan kelimeler زَمَان (zamân), وَقۡت (vakt) ya da حِين (hîn) olurdu. Allah ﷻ özel ve derin anlamlı bir kelime seçmiştir.
Dil bakımından asr, sıkmak, özünü çıkarmak anlamındaki عَصَرَ fiilinden gelir; meyve suyu sıkmak, üzüm ezmek, zeytin sıkmak gibi. Kelime yavaş yavaş, damla damla akıp çıkan bir şeyi anlatır. Zamana uygulandığında, hayatın anbean, damla damla içimizden sıkılıp çıkarılışını çağrıştırır.
İkinci olarak bu kök, önüne çıkan her şeyi yok eden, durdurulamaz güçlü kasırgaları anlatır. Zaman da böyledir: Son derece güçlüdür, durdurulması imkânsızdır; gençliği, sağlığı, malı mülkü yıkar. Eninde sonunda her şey onun önünde düşer.
Üçüncü olarak asr, ikindi vaktidir: Güneşin inişe geçtiği, ışığının zayıfladığı, ufka doğru “sıkıştırıldığı” vakit. Öğleden sonra ile gün batımı arasındaki o kısa aralık neredeyse fark edilmeden geçer; siz farkına varmadan akşam olur. Bu, zamanın aldatıcı hızını yakalar.
Dördüncü olarak asr, alıkoymak, hapsetmek, bir şeyi tutup bırakmamak demektir. Zamanla kuşatılmışız; onun esiriyiz. Hayatı içimizden sıkıp çıkarırken onun pençesinden kaçamayız.
Son olarak Hamîdüddîn Ferâhî, asrın özellikle çoktan kaybedilmiş zamanı anlattığını belirtmiştir: “Eski güzel günler”, geri getiremeyeceğiniz zaman. Bu iki yönlü bir aciliyet doğurur: Çoktan boşa harcanmış zamana pişmanlık ve geriye kalan az zamanın çaresizce farkına varmak.
Allah ﷻ asra yemin ederek şu zamana dikkat çeker:
Damla damla akıp giden
Bir kasırga gibi durdurulamayan
Önüne çıkan her şeyi yok edecek olan
Fark ettiğimizden daha hızlı geçen
Büyük kısmı çoktan kaybedilmiş olan
Bize çok az kalan zaman
Ama bizi hapseden bu zaman, doğru kullanıldığında bizi korur da. En büyük yükümüz zamandır; ama ziyana karşı en büyük korunma da zamanı doğru kullanmaktır.
Her temel ibadet, belirli vakitlere saygıya dayanır:
Belli vakitlerde kılınan beş vakit namaz
Belli bir ayda tutulan Ramazan orucu
Belli günlerde yapılan hac
Sabah namazı: “Şüphesiz sabah namazındaki okuyuş (meleklerin) şahit olduğu bir okuyuştur.” (إِنَّ قُرۡءَانَ ٱلۡفَجۡرِ كَانَ مَشۡهُودًا)
Seher vakti bağışlanma dilemek: “Seher vakitlerinde bağışlanma dileyenler” (وَٱلۡمُسۡتَغۡفِرِينَ بِٱلۡأَسۡحَارِ)
Daha günah işlemeden sabahleyin neden bağışlanma dilenir? Çünkü Allah’ın ﷻ huzurunda şunu kabul edersiniz: “Ne kadar çabalasam da muhtemelen hata yapacağım. Daha yapmadan Senden bağışlanma diliyorum.”
Hata yapana kadar beklemezsiniz; tevazuyu en baştan korursunuz.
Hayatta kaybetmekte olduğumuz aynı zaman, bize kazanç fırsatları da sunar. Belli vakitlerden, belli mevsimlerden, mübarek gecelerden faydalanmak: Ziyanı kâra böyle dönüştürürüz.