Arkadan çekiştiren, yüze karşı ayıplayan herkesin vay hâline

“Kusur arayan, arkadan çekiştiren herkesin vay hâline!”

Asr suresi ile Hümeze suresi arasındaki bağ dikkat çekicidir. Asr suresi her insanın ziyanda olduğunu ortaya koyarken Hümeze bu kavramı bir adım öteye taşır ve ziyanın en kötüsüne uğrayanları anlatır.

Bu sure cehennem tasvirleriyle başlar ve biter; en ağır manevi tehlikelerle karşı karşıya olduğumuzu açıkça gösterir.

‎وَيۡلٌ‎ kelimesi muazzam bir ağırlık taşır. Öylesine ağır, olağan tasvirlerin öylesine ötesinde bir bedduadır ki Arapça onu tanımsız ve gizemli bırakır; bunu kelimedeki tenvin gösterir.

Bazı âlimler veyli, cehennemde öylesine korkunç bir vadi olarak tarif eder ki cehennemin bile ondan korktuğu söylenir. Bazıları ise onu son derece büyük bir hayal kırıklığı ve öfke ifadesi olarak anlar. Kur’an’da Allah ‎ﷻ‎ bu kelimeyi ilahi hoşnutsuzluğun en ileri derecesini ifade etmek için kullanır.

Burada anlatılan iki nitelik, hümeze ve lümeze, iki farklı insan tipi değil, aynı hastalıklı kişiliğin iki ayrı tezahürüdür. “Hümezetin lümezeh” yapısı (aralarında bağlayıcı bir “ve” olmadan), bunların aynı madalyonun iki yüzü olduğunu gösterir.

Âlimler arasındaki hâkim görüşe göre hümeze, insanlara arkalarından saldıran kişidir; lümeze ise insanları yüzlerine karşı aşağılayan kişidir.

Bazı âlimler hümezenin incelikli alay biçimlerini de kapsayabileceğini belirtir: birinin size bakışı, yüz ifadeleri, küçümseyen bir el hareketi ya da gözlerinde görünen hor görme. Lümeze ise doğrudan sözlü saldırıları ve aşağılayıcı sözleri içerir.

Mü’minlerin annesi Hz. Aişe (r.a.) bu kelimeleri anlamak için güzel bir yöntem kullanmıştır: Allah’ın ‎ﷻ‎ onları Kur’an’ın başka yerlerinde nasıl kullandığına bakmıştır.

Kur’an “hemezâtü’ş-şeyâtîn”den, yani şeytanların fısıltılarından söz ederken gizli fısıltıları kasteder; bu da hümezenin birinin arkasından konuşmakla ilgili olduğunu düşündürür.

Münafıklar sadakaların dağıtımı konusunda Peygamber’i (s.a.v.) açıkça eleştirdiğinde ise lemz kökünden gelen “yelmizuke” kelimesi kullanılmıştır; bu da lümezenin açık eleştiriyi ifade ettiğini gösterir.

Hümeze kelimesinin kökü, iyice gerilmiş güçlü bir yay imgesinden gelir. Yay oku bıraktığında ok, hedefini tam isabetle ve acı verecek şekilde deler.

Bu, karşısındakini yaralamak için tam olarak ne söyleyeceğini bilen, zaaflarını nokta atışıyla hedef alan, onurunu ve öz saygısını hançerleyen kişidir.

Şimdi şunu sormalıyız: Allah ‎ﷻ‎ neden şirk, cinayet ya da hırsızlık yerine bu davranışı kınayarak başlıyor? Çünkü mü’minin onuru Allah ‎ﷻ‎ katında kutsaldır.

Peygamber (s.a.v.) bir gün tavaf sırasında Kâbe’nin önünde durdu ve şöyle buyurdu:

Kâbe’yi işaret ediyordu; kurtarılması bütün peygamberlik misyonunun hedefi olan o evi. Ve bir mü’minin onurunun Allah ‎ﷻ‎ katında Kâbe’den bile daha kutsal olduğunu ilan ediyordu.

Peygamber (s.a.v.) sözünü şöyle sürdürdü: Mü’minin malı, kanı ve onuru dokunulmazdır. Ardından bu üçüncü unsur hakkında derin bir şey söyledi: “Onun hakkında hayırdan başka bir şey düşünmemeliyiz.” Diğer mü’minler hakkındaki düşüncelerimiz bile korunmalıdır.

İşte bu yüzden Kur’an’da mü’minler “birbirlerine karşı alçak gönüllü” (ezille) diye nitelenir. Birinin karşısında gerçekten alçak gönüllü olduğunuzda onu eleştirmeyi aklınızdan geçiremezsiniz; yalnızca kendi kusurlarınızı düşünürsünüz.

Hz. Aişe’nin (r.a.) onuruna iftirayla saldırıldığında Allah’ın ‎ﷻ‎ onu savunmak için Kur’an ayetleri indirdiğini de düşünün. Hz. Aişe daha sonra, kendi durumu hakkında Allah’ın ‎ﷻ‎ kendi kelamının indirilmesine layık olduğunu hiç düşünmediğini anlatmıştır; belki Peygamber’e (s.a.v.) gösterilecek bir rüya, ama Kur’an değil.

Yine de onun onurunu korumak için Allah ‎ﷻ‎ vahyin daha yüce şeklini gönderdi. Öte yandan Kâbe’yi Müslümanlara geri kazandırmak için Peygamber’e (s.a.v.) bir rüya gösterdi.

Bir mü’minin onurunu korumak Kur’an’ı gerektirdi; Kâbe’nin kurtuluşu ise bir rüyayı. Bu bize Allah’ın ‎ﷻ‎ birbirimize nasıl davrandığımıza ne kadar ağırlık verdiğini gösterir.

Kur’an, şirk koşan ya da Allah ‎ﷻ‎ hakkında küfür söyleyen birini anlattığında bize “Sübhânallah” diye karşılık vermeyi öğretir. Ama mü’minler Hz. Aişe (r.a.) hakkındaki iftirayı duyduğunda Kur’an şöyle sordu:

Allah’a ‎ﷻ‎ karşı küfür için kullanılan ifade, bir mü’minin onuruna yapılan saldırı için de kullanıldı. Bunun Allah’ın ‎ﷻ‎ kendisine karşı işlenmiş bir suç olduğu idrak edilerek konuşma derhâl kesilmeliydi.

Bu da bu insanlara neden veyl, neden bu kadar şiddetli bir öfke yöneltildiğini anlamamıza yardım eder. Başka bir mü’mini incittiğimizde sadece o kişiye karşı değil, onu onurlandıran, onu yaratan, onurunu dokunulmaz ilan eden Allah’a ‎ﷻ‎ karşı da suç işlemiş oluruz.

İnsanlar neden başkalarının kusurlarını göstermeye bu kadar kapılır? Bu davranışın arkasında derin bir güvensizlik ve öz saygı eksikliği vardır.

Kendinize saygınız olmadığında, kendi karakterinizde hiçbir onur görmediğinizde, üstün hissetmenin tek yolu başkalarını aşağı itmektir. Kendinizi yükseltemezsiniz; bu yüzden kendinizi başkalarını alçaltmaya adarsınız.

Bu aslında kibrin bir tezahürüdür.

Peygamber (s.a.v.), kalbinde zerre kadar kibir bulunan kimsenin cennete giremeyeceği konusunda uyardı. Kibir, kendini başkalarından üstün görmektir; başkalarını durmadan eleştirmek de tam olarak bu kibrin kendini gösterme şeklidir.