Üzerlerine sürü sürü kuşlar gönderdi

“Üzerlerine bölük bölük kuşlar gönderdi.”

Ve üzerlerine sürüler hâlinde kuşlar gönderdi.

Allah’ın ‎ﷻ‎ onların tuzağını nasıl boşa çıkardığını anlattıktan sonra Kur’an şimdi bu başarısızlığın nasıl gerçekleştiğini anlatır. Allah ‎ﷻ‎ ‎طَيۡرًا‎ (kuşlar) gönderdi; bu kuşlar ‎أَبَابِيلَ‎ (devasa sürüler hâlinde) geldi.

‎أَبَابِيلَ‎ kelimesi dilciler ve müfessirler arasında epey tartışılmıştır. Bazıları kelimenin belirli, bilinmeyen bir kuş türünü anlattığını söylemiştir: ne kara ne deniz kuşu, eşi benzeri görülmemiş bir şey.

Ancak saf dil analizine göre ebâbîl, bu kuşların türünü değil, ortaya çıkış biçimini anlatır.

Kelimenin kök anlamı devasa demetler, yığınlar demektir: Gökyüzünde tek bir dev karanlık kütle gibi görünecek kadar yoğun ve kalabalık sürüler. Başınızı kaldırdığınızda tek tek kuşları ayırt edemezsiniz; yalnızca ezici bir karanlık görürsünüz.

Sonra bu kütleler sayısız küçük gruplara ayrılır; dalga dalga, sırf sayılarıyla gökyüzünü karartırlar.

Allah ‎ﷻ‎ ezici bir hava gücünün tablosunu çiziyor. Ebrehe 60.000 askerle gelmişti; ürkütücü bir sayı. Allah’ın ‎ﷻ‎ cevabı: Sayamayacağınız, güneşi kapatan sürü sürü kuşlar.

Bunlar mucize kuşlar mıydı, yoksa doğal yırtıcılar mı? Burada bu olayı anlamaya yönelik farklı ilmî yaklaşımlarla karşılaşırız. Bir yorum olayı tamamen mucizevî kabul eder: İlahi bir isabetle vuran taşlar taşıyan doğa üstü kuşlar; her isabet tek tek askerlere anında felaket getirir.

Benim ikna edici bulduğum bir başka yaklaşım ise Allah’ın ‎ﷻ‎ tasarrufunu kabul etmekle birlikte doğal ihtimalleri de göz önüne alır. Bölgeye ait tarihî ve edebî kaynaklar, Arabistan’da yaygın iki tür akbabadan söz eder.

Leş yeme davranışlarıyla bilinen bu kuşlara Arap edebiyatında zaman zaman ‎طَيۡر‎ denirdi; taşıdıkları taşlara da ‎سِجِّيل‎ denirdi.

Şu senaryoyu düşünün: Bir hastalık (belki çiçek, kızamık ya da başka bir salgın) Ebrehe’nin ordusunu kırıp geçirmeye başlar. Askerler ölür. Cesetler çölde kalır. Parlak miğferleri ve zırhları güneşte parıldar. Yukarıda akbabalar daire çizer. Onlara bunlar devekuşu yumurtası ya da av gibi görünebilir. Tabiatlarında olduğu gibi taş bırakmaya başlarlar.

Bu yorum mucizeyi küçültmez; Allah’ın ‎ﷻ‎ tabiat düzeni üzerindeki mutlak hâkimiyetini gösterir. Zamanlama, ölçek, belirli hastalık, kuşların davranışı… Hepsi Allah ‎ﷻ‎ tarafından kendi amacını gerçekleştirmek için düzenlenmiştir.

Doğa üstü ya da doğal (ya da her ikisi), tablo derin bir aşağılanmayı anlatır. Ebrehe itibar peşindeydi. Görkemli bir kilise inşa etti. Heybetli filleriyle güçlü bir ordunun başına geçti. Krallar ve komutanlar onurlu cenazeler, törenler, anıtlar bekler.

Bunun yerine ordusunun cenaze törenini akbabalar yaptı. Askerlerini gömmeye kimse gelmedi. Ne tören vardı ne onur. Sadece sürü sürü leş yiyen kuşlar. Ölüleri onurlandırmaya gelen tek alay, devasa sürüler hâlinde geldi: ‎طَيۡرًا أَبَابِيلَ‎.

Allah’ın ‎ﷻ‎ kendi amaçları için koruduğu şeyi yok etmeye kalkışanların akıbeti budur.

Dil bilgisi açısından bir inceliğe dikkat edin. İlk iki ayette eylemi yapan Allah’tır (‎ﷻ‎): ‎فَعَلَ رَبُّكَ‎ (Rabbin ne yaptı), ‎يَجۡعَلۡ‎ (kılmadı mı). Burada da ‎أَرۡسَلَ‎ (gönderdi) fiilinde özne yine Allah’tır (‎ﷻ‎).

Ama bir sonraki ayetteki ‎تَرۡمِيهِم‎ (atıyordu) fiilinde kuşlar, atma eyleminin dil bilgisel öznesi olur.

Bu ince geçiş önemlidir. Kuşları Allah ‎ﷻ‎ gönderdi, ama atma eylemini kuşlar gerçekleştirdi. Bu da iki yoruma da dilde yer açar: İster ilahi iradenin doğrudan aracı olan mucizevî kuşlar olsun, ister davranışlarını Allah’ın ‎ﷻ‎ kendi amacı için düzenlediği doğal kuşlar.