Ebû Leheb’in iki eli kurusun!

Bu sure iki belirli kişiye hitap eder: Ebû Leheb ve karısı. Onların kim olduğunu anlamak, bu ayetlere yerleştirilmiş zamanı aşan dersleri kavramamıza yardım eder.

Asıl adı Abdüluzzâ olan Ebû Leheb’e “alevin babası” anlamına gelen bu lakap verilmişti. Araplarda lakaplarda “Ebû” (babası) kelimesinin kullanılması her zaman gerçek babalığı göstermez; kişiyi belli bir nitelik ya da özellikle ilişkilendirir.

Ebû Hüreyre (r.a.) nasıl “kedinin babası” değil de “kedili adam” demekse, Ebû Leheb de “alevli adam”, “alevin sahibi” demektir.

Lakap ateşin bütününü değil, titreyen, dans eden kısmını, yani parlak kızıl-turuncu alevlerin kendisini (‎لَهَب‎) anlatır.

Bu lakap birçok çağrışım taşır: Bazı rivayetler onun kızılımsı bir tene ya da kızıl saçlara sahip olduğunu anlatır; başkaları ise patlayıcı, parlayan öfkesine dikkat çeker. Bu ismin Kur’an’dan önce var olup olmadığı, yoksa ona Kur’an tarafından mı verildiği konusunda âlimler arasında tartışma vardır.

Ebû Leheb, Mekke’nin en zengin ve en saygın şahsiyetlerinden biriydi. Kâbe’nin haznedarı ve muhafızı olarak bağışları toplamak ve yönetmekle görevliydi; bazılarına göre bu fonları zaman zaman kendi çıkarı için kullanıyordu.

Dinî görevinin ötesinde, çarpıcı görünüşü ve yüksek toplumsal konumuyla tanınan başarılı bir tüccardı.

Peygamber’le (s.a.v.) olan yakınlığı bu kınamayı özellikle önemli kılar. Ebû Leheb, Hâşimoğulları ailesinden Peygamber’in (s.a.v.) öz amcasıydı.

Aynı zamanda Peygamber’in (s.a.v.) kızlarının kayınpederiydi; çünkü İslam’dan önce Peygamber’in (s.a.v.) iki kızı, Ebû Leheb’in iki oğluyla evliydi.

Tarihî rivayetler, Peygamber (s.a.v.) doğduğunda Ebû Leheb’in büyük bir sevinçle kutlama yaptığını, müjdeyi getiren cariyeyi azat ettiğini ve kutlama için hayvanlar kestiğini bile anlatır.

Zulüm ve düşmanlık daha sonra, İslam’dan sonra geldi.

Düşmana dönüşmesi eksiksizdi. Peygamber’in (s.a.v.) bitişik komşusu olarak, Kur’an okunduğunu her duyduğunda onun evine çöp atardı.

Sonunda oğullarından Peygamber’in (s.a.v.) kızlarını boşamalarını istedi; reddederlerse onları evlatlıktan reddetmekle tehdit etti. Oğulları boyun eğdi; hatta biri daha da ileri giderek Peygamber’e (s.a.v.) tükürdü ve Necm suresini inkâr ettiğini herkesin önünde ilan etti.

Peygamber’in (s.a.v.) oğlu Kâsım vefat ettiğinde Ebû Leheb sevinçle ortaya çıktı ve Muhammed’in adının, soyunu sürdürecek oğlu kalmadığı için “kesileceğini” ilan etti.

‎تَبَّتۡ يَدَآ‎ ifadesi kelimesi kelimesine “iki eli yavaş yavaş bozulsun, parçalanıp dağılsın” demektir.

‎تَبَّ‎ kökü, bir zamanlar sert ve güçlü olup giderek kırılan, yumuşayan ve işe yaramaz hâle gelen bir şeyi anlatır; durmadan çiğnenerek düzleşen bir yol gibi.

Bu ani bir yok oluş değil, yavaş yavaş gelen bir çöküştür.

Neden özellikle eller zikrediliyor? Kur’an’da eller kazanmayı ve başarıyı, insanın emeğiyle inşa ettiği şeyleri temsil eder.

Allah ‎ﷻ‎, Ebû Leheb’in kurmak için uğraştığı her şeyin, yani imparatorluğunun, itibarının, servetinin ve konumunun yavaş ama kesin bir şekilde dağılacağını söylemektedir.

İki elin birden zikredilmesinin ayrı bir önemi vardır: Arap savaşçı geleneğinde sağ el kılıcı (saldırı), sol el kalkanı (savunma) tutardı.

Allah ‎ﷻ‎ iki elin birden dağıldığını söyleyerek Ebû Leheb’in artık ne Peygamber’e (s.a.v.) saldıracak gücü ne de sonuçlar geldiğinde kendini savunacak bir şeyi kalacağını bildirir.

Ayet şöyle devam eder: ‎وَتَبَّ‎ (kendisi de mahvoldu). Önce elleri çöker, sonra kendisi. Önce yaptıkları dağılır, sonra varlığının ta kendisi.

Tarihî rivayetler, Bedir savaşından sonra ağır bir vebaya yakalandığını anlatır. İnsanlar hastalığın bulaşmasından korktuğu için cesedi üç gün boyunca çürümeye bırakıldı.

Sonunda cesedini uzun sopalarla bir çukura ittiler; ona dokunmayı reddettiler ve üzerini taşlarla örttüler.

Bir zamanlar korku salarak saygı gören adam en çirkin, en alçaltıcı şekilde öldü: Tam ayetin önceden haber verdiği gibi yavaş ve acı veren bir çöküşle.

Bu açılış önemli bir ilke koyar: Biri ne kadar güçlü görünürse görünsün, serveti, konumu ya da bağlantıları ne olursa olsun, kendini hakka karşı çıkmaya ve onu taşıyanlara zarar vermeye adadığında düşüşü kaçınılmazdır.

Ayet, Allah’ın ‎ﷻ‎ Resûlü’ne (s.a.v.) olan özel sevgisini de gösterir: Peygamber’i (s.a.v.) incitenler, başkalarına benzemeyen ilahi sonuçlarla karşılaşır.