De ki: O, Allah’tır, bir tektir

İhlâs suresinin yapısı dikkat çekici bir simetri taşır. Bu kısa sure, İslam’ın bütün mesajını özlü bir biçimde içinde barındırır.

Peygamber (s.a.v.) bu sureyi Kur’an’ın üçte birine denk saymıştır. Bu, yalnızca bir kez söylenmiş bir söz de değildir; birçok sahih rivayet bu olağanüstü fazileti vurgular.

Sure bir emirle başlar: “De ki.” Bu kelime derin anlamlar taşır. Allah ‎ﷻ‎ Resûlü’ne (s.a.v.) bir şey söylemesini emrettiğinde bu, bütün mü’minler için bir örnek hâline gelir.

Bazı rivayetlere göre insanlar Peygamber’e (s.a.v.) gelip Allah’ın soyunu sormuş, O’nun ailesini ve neslini öğrenmek istemişlerdi. Bunun üzerine bu sure indi.

“De ki” (‎قُلۡ‎) kelimesi şunu ortaya koyar: Allah’a ‎ﷻ‎ iman son derece kişisel olsa da paylaşılmalıdır. Belirli bir dinleyiciye, belirli bir yere ya da önceden ayarlanmış bir zamana ihtiyacınız yok.

Sadece söyleyin. Belki biri dinliyordur. Belki de meleklerden başka kimse dinlemiyordur.

Bir keresinde sahabeden biri İhlâs suresini okurken Peygamber (s.a.v.) oradan geçiyordu. Peygamber (s.a.v.), o kişiye cennetin vacip olduğunu bildirdi. Sırf bu sureyi samimiyetle okuduğu için cennet ona garanti edilmişti.

Sonraki kelime ‎هُوَ‎, yani “O”dur. Bu zamir, dilde bir bilmece oluşturur. Hangi dilde olursa olsun “o” gibi zamirleri ancak birinden önceden söz ettikten sonra kullanırsınız.

Bir hikâyeye “O acıkmıştı” diye başlamazsınız; önce “Bir adam acıkmıştı” der, sonraki cümlede “o” dersiniz. Ama bu ayet, Allah’tan ‎ﷻ‎ önceden hiç söz edilmeden “O” diye başlar.

Arap dilcileri buna ‎الضمير المشهور‎, yani “meşhur zamir” der: Kalpte ve zihinde zaten var olan bir şeye işaret eden zamir. Ruhunuzun derinliklerindeki bir şeyi yankılar.

Allah ‎ﷻ‎ “O” dediğinde siz zaten bilirsiniz. Sadece bilirsiniz.

Bu son derece güçlü bir şeydir. O zaten vicdanınızdadır, zaten farkındalığınızdadır. Zamirin bir tanıtıma ihtiyacı yoktur; çünkü O ‎ﷻ‎, varlığınızın en derin katmanlarınca zaten bilinmektedir.

Ardından bizzat Allah ‎ﷻ‎ kelimesi gelir. Bu kelimenin türemiş (‎مُشۡتَقّ‎) mi yoksa asıl, türememiş (‎جَامِد‎) mi olduğu konusunda âlimler arasında tartışma vardır.

Bazıları kelimenin “ilah” anlamındaki ‎إله‎ kelimesinden türediğini savunur. Diğerleri ise onun, bütün diller ve vahiyler arasında eşsiz olan, Allah’ın asıl ve özel ismi olduğunu söyler.

Eşsizliğine dair deliller güçlüdür. Bazı âlimlere göre Allah ‎ﷻ‎ ismi, Hz. Âdem’den (a.s.) bu yana gelen ilahi vahiylerde yer almıştır; İbranice ve Aramicedeki akraba kelimeler de bunun izini taşır. Bu görüşe göre isim yalnızca Arapçaya ait değildir; bütün insanlığa aittir.

Salt dil açısından bakıldığında Arapçada birine seslenirken “ey” anlamındaki ‎يا‎ kullanılır. Harf-i tarif olan ‎ال‎ ile seslenirken ise ‎يا‎ ile ‎ال‎ bir arada kullanılamaz. Oysa biz durmadan ‎يا الله‎ deriz.

Allah kelimesi, ‎الإله‎ kelimesinin kısaltılmış hâli olsaydı bu, dil bilgisi açısından imkânsız olurdu. Bu da Allah ‎ﷻ‎ isminin ‎ال‎ ile ‎إله‎ birleşiminden oluşmadığını, tek başına duran eşsiz bir isim olduğunu gösterir.

Allah ‎ﷻ‎ kelimesinin telaffuzu bile Arap dilinin kurallarının dışına çıkar. Arapçada harfler kalın (‎تَفۡخِيم‎) ya da ince (‎تَرۡقِيق‎) okunanlar diye ayrılır. ‎لام‎ harfi normalde incedir; tabiri caizse “lâm”ı gülümseyerek söylersiniz.

Ama Allah ‎ﷻ‎ dediğinizde aynı ‎لام‎ kalınlaşır; sanki ciddi bir hâle bürünmüşsünüz gibi: Allah. Harf dönüşür ve kalın okunur; yalnızca ‎بِاللَّهِ‎ ya da ‎لِلَّهِ‎ örneklerindeki gibi önünde esre bulunduğunda ince kalır.

Arap dilinde başka hiçbir şey Allah ‎ﷻ‎ kelimesinin telaffuz edildiği gibi telaffuz edilmez. Kelimenin kendisi bile eşsizdir.

Dahası, başka kelimelerde ‎ال‎ düşürülüp yerine tenvin gelebilir: ‎ٱلۡإِلَٰهُ‎ kelimesi ‎إِلَٰهٌ‎ olur. Allah ‎ﷻ‎ kelimesinde ise ‎ال‎ hiç ayrılmaz ve kelime asla tenvin almaz. Üç hâlin hepsinde, ‎ٱللَّهُ، ٱللَّهَ، ٱللَّهِ‎ şeklinde okunur.

Bu istisnai bir durumdur.

Allah’ın ‎ﷻ‎ eşsizliği, isminin yapısında ve sesinde bile kendini gösterir.

Ardından ‎أَحَدٌ‎ gelir. Dikkat edin, ayet sadece “De ki: Allah birdir” demiyor. Bunun yerine “De ki: O, Allah’tır, bir tektir” diyor.

Bu, iki ayrı cümle oluşturur: O, Allah’tır. Bir tektir. Bu iki cümle birbirine kaynaşmıştır ama her biri derin bir ağırlık taşıyan ayrı birer beyan olarak kalır.

‎أَحَد‎ kelimesi olağanüstüdür. Arapçada “bir” demek istediğinizde genellikle ‎أَحَد‎ değil, ‎وَاحِد‎ kullanırsınız. ‎أَحَد‎ ise neredeyse yalnızca olumsuz cümlelerde kullanılır.

“Kimse gelmedi” dersiniz: ‎مَا جَاءَ أَحَدٌ‎. Olumlu cümlede ise ‎أَحَد‎ genellikle tek başına gelmez; “biriniz” (‎أَحَدُكُمۡ‎) gibi bir tamlamayla kullanılır. Ama burada, Allah ‎ﷻ‎ hakkındaki olumlu bir beyanda ‎أَحَد‎ tek başına, bir sıfat olarak kullanılıyor.

Bu kullanım yalnızca O’na özgüdür. O’nun birliğinin başka hiçbir birlikle kıyaslanamayacağına işaret eder. O’nun eşsizliğini anlatış biçimi bile eşsizdir.

‎أَحَد‎ kelimesi, kıyas kabul etmeyen mutlak bir tekliği anlatır: Benzeri olmayan bir tek; tek başına duran, ailesi, kabilesi, soyu ya da herhangi bir bağı bulunmayan.

Araplar yalnız ve tanınmayan biri için ‎وَحِيد‎ kelimesini kullanırdı. Ama Allah ‎ﷻ‎ ‎وَحِيد‎ kelimesini kullanmadı, çünkü bu kelime zaten insanlar için kullanılıyordu. Tek başına, sıfat olarak yalnızca O’nun için kullanılan ‎أَحَد‎ kelimesini kullandı.

Bu, O’nun birliğinin her türlü kıyasın ötesinde olduğu anlamına gelir. Tevhid kelimesini, birçok şeyi tek bir şeye dönüştürüyormuşsunuz gibi gelişigüzel kullanamazsınız.

LEGO parçalarını alıp tek bir kule yaptığınızda bu da bir çeşit tevhiddir: çoğu bire dönüştürmek. Ama Allah’ın ‎أَحَد‎ oluşu bu değildir. O ezelden beri tek, mutlak ve kıyas kabul etmezdir.

O’nun çok olup sonra bir hâline geldiği bir zaman asla olmadı. O, mutlak ve eşsiz bir şekilde birdir ve hep öyle olmuştur.

Bu kavrayış, Allah ‎ﷻ‎ hakkında öğreneceğiniz diğer her şeyin üzerine gölgesini düşürür. Her sıfat, her isim, her nitelik ‎أَحَد‎ şemsiyesi altında anlaşılmalıdır.

Düşünün: Allah ‎ﷻ‎ es-Semî‘dir (her şeyi işiten) ve el-Basîr’dir (her şeyi gören). Ama biz de “işitiyorum” ve “görüyorum” deriz. Allah ‎ﷻ‎ er-Rahîm’dir (merhametli) ve el-Kerîm’dir (cömert); bu kelimeler bazen insanlar için de kullanılır.

Kur’an’da Peygamber (s.a.v.) de ‎رَءُوفٌ رَّحِيمٌ‎ diye nitelenir. Bunu nasıl anlayacağız?

Cevap ‎أَحَد‎ kelimesinde saklıdır. O işittiğinde, O’nun işitmesi hiçbir işitmeye benzemez. O gördüğünde, O’nun görmesi hiçbir görmeye benzemez. O gazap ettiğinde, O’nun gazabı kimsenin öfkesiyle kıyaslanamaz.

Bu çok önemlidir, çünkü insani nitelikleri durmadan Allah’a ‎ﷻ‎ yansıtma hatasına düşeriz.

Bazen anne babalar öfkelerine yenik düşüp yanlış bir şekilde “Allah sana kızgın! Allah seni cezalandıracak!” der. Bu, çocuğun Allah ‎ﷻ‎ anlayışını insan duygusuyla karıştırır. İnsanların öfkesini Allah’ın gazabıyla karıştıramayız.

Anne babanızı, arkadaşlarınızı, eşinizi hayal kırıklığına uğrattığınızda sizden vazgeçebilirler. Sizinle konuşmayı kesebilirler. İnsan ilişkileri kırılgandır.

Kardeşinizden bin adım uzaklaşırsınız, sonra küçücük bir adım geri atarsınız; size koşarak gelmez. “Bütün söylediklerini, yaptıklarını unutayım mı? Bütün o yılları unutayım mı?” der.

Ama Allah ‎ﷻ‎ böyle değildir. O’nun bağışlaması, rahmeti ve sabrı da ‎أَحَد‎; eşsiz ve kıyas kabul etmez.

Allah’tan ‎ﷻ‎ bin kilometre uzakta olabilirsiniz; O’na doğru samimi tek bir adım atarsınız ve rahmeti size doğru koşar.

Hadiste bildirildiğine göre O’na yürüyerek giderseniz O size koşarak gelir. O’na ortak koşmadan, yeryüzünü dolduracak kadar günahla gelseniz bile O bunların hepsini bağışlayabilir.

İnsanların hayal kırıklığına, insanların bizden vazgeçmesine o kadar alışırız ki Allah’ın ‎ﷻ‎ da aynı şekilde davrandığını sanırız. Hata yaparız ve “Şimdi O’na nasıl yönelirim? Benden vazgeçmiştir. Ne anlamı var?” diye düşünürüz.

Bu, şeytanın fısıltısıdır.

Bu, ‎أَحَد‎ kavramını içselleştirmediğimizde olur. O’nun ‎أَحَد‎ olduğunu gerçekten anladığınızda, O’nunla ilişkinizdeki her şey diğer ilişkilerden edindiğiniz varsayımlardan arınır: bağışlama, gazap, merhamet, sevgi, ilgi, adalet.

Hepsi dönüşür; çünkü ‎أَحَد‎ olan Allah’a ‎ﷻ‎ iman edersiniz.

Bu dinin mesajı özünde bir umut mesajıdır. En karanlık anlarda bile iyimserliktir.

İnsanlar zorluk yaşadıklarında Allah’ın ‎ﷻ‎ kendilerini lanetlediğini ya da cezalandırdığını düşünür ve sorarlar: “Allah bunu bana neden yapıyor? Neden ben?” Buna iki cevap var.

Birincisi: Belki yaşadığınız bütün acılardan daha değerli bir şey vardır: Allah’a ‎ﷻ‎ dönüşünüz. Belki O, çok daha kötü bir acının mümkün olduğunu biliyor ve dönmenizi beklerken sizi ondan koruyor.

Bu dönüş O’nun için bir hazine değildir; sizin için bir hazinedir. Sizin için her şeyden daha değerlidir.

İkincisi: Allah’ın ‎ﷻ‎ size hiçbir borcu yoktur. Bize hiçbir borcu yoktur. Sizin de benim de O’ndan açıklama istemeye hakkımız yok.

İnsan ilişkilerinde birine yardım ettiğinizde en azından bir “teşekkürler” beklersiniz. Her zaman bir beklenti vardır. Ama Allah’ın ‎ﷻ‎ size bir borcu yoktur ve O’nun sizin şükrünüze ihtiyacı yoktur. Verdiği her şey katıksız bir hediyedir. Her şey lütuftur.

‎أَحَد‎ kavramını içselleştirdiğinizde hak iddiasıyla “Neden?” diye sormayı bırakır, alçakgönüllülükle “Bana ne öğretmek istiyorsun?” diye sormaya başlarsınız.