Allah, göklerin ve yerin nûrudur

Allah, göklerin ve yerin nûrudur. Peki, bu derinlikli beyan ne anlama gelir?

Işık, eşyayı oldukları hakiki hâlleriyle görmemizi sağlar. Karanlıkta bir battaniye, bir canavar gibi görünebilir; oysa ışık hakikati açığa çıkarır.

Allah’ın nûru (kalplere yerleştirdiği iman ve itikat) olmaksızın, evreni gözlemlesek bile onun gerçek mahiyetini veya değerini asla kavrayamayız.

Allah, göklerin ve yerin gerçekte ne olduklarının anlaşılmasını sağlayan yegâne kaynaktır.

Bununla birlikte, sınırlı varlıklar olan insanlar, Allah’ın sonsuz hakikatine dair bir şeyler nasıl kavrayabilirler? Ayetin devamı bunu şöyle açıklar:

Buradaki mesafeli ifade tarzına dikkat edin: “temsil/örnek” (‎مَثَل‎) ve “gibi” (‎ك‎) ifadeleri, söz konusu benzetmenin hakikate kıyasla uzak bir yaklaştırmadan ibaret olduğunu vurgulayan çifte bir uzaklaştırma niteliğindedir.

İnsan zihninin kavramsal olarak kuşatabildiği şeyler, Allah’ın hakikati yanında sonsuz derecede yetersiz kalır.

Tasvir katman katman gözler önüne serilir.

‎مِشۡكَوٰة‎, evlerde eskiden kandillerin yerleştirildiği, duvara oyulmuş kemerli bir niştir; kavisli iç yüzeyi, ışığı odanın geneline yansıtırdı. ‎فِيهَا‎ (onun içinde) bir ‎مِصۡبَاحٌ‎ yani “lamba” bulunur.

Bu lamba bir ‎زُجَاجَة‎ içinde, yani şeffaf bir camın içinde yer alır.

Camın kendisi ise ‎كَأَنَّهَا كَوۡكَبٌ دُرِّىٌّ‎ “sanki ışıl ışıl parlayan bir yıldız” gibidir. Buradaki ‎دُرِّىٌّ‎ kelimesi, aşırı ve yoğun bir parlaklığı ifade eder. Işık bu duru cama belirli açılarla çarptığında, tıpkı pırıldayan bir inci gibi tek bir parlak noktadan yayılan ışınlarla yıldız benzeri bir etki oluşturur.

Yakıtı, ‎شَجَرَةٍ مُّبَٰرَكَةٍ زَيۡتُونَةٍ‎ “mübarek bir zeytin ağacı”ndan gelir.

‎مُبَٰرَكَة‎ kelimesi, normal sınırları aşan ve beklenenden çok daha fazla hayır üreten bir şeyi ifade eder. Ancak bu, herhangi bir zeytin ağacı değildir;

Bu ifade, bir orman içinde değil, tek başına duran bir ağacı betimler. Eğer bir ormanın doğu kenarında yer alsaydı, yalnızca batı tarafı tam güneş ışığı alırdı; batı kenarında olsaydı, sadece doğu tarafı bundan yararlanırdı.

Oysa açık bir alandaki tek bir ağaç, güneşin doğuşundan batışına kadar ışık alır ve tıpkı Filistin ile Suriye’nin o eşsiz zeytin ağaçları gibi, en saf ve en kaliteli yağı üretir.

Bu yağ o kadar saf ve kalitelidir ki,

Tıpkı alevin peşinden gidiyormuşçasına kolayca tutuşan benzin gibi, bu yağ da anında yanmaya hazırdır. Daha yanma gerçekleşmeden bile kendine has bir parlaklığa sahiptir.

Ardından o zirve noktası gelir:

Şimdi, bu eşsiz metaforun bize neler öğrettiğini anlayalım.

Duvardaki oyuk, tıpkı onun gibi kavisli bir şekle sahip olan insan göğüs kafesiyle benzerlik gösterir. İçindeki kandil ise kalbi temsil eder. O kalbi çevreleyen şey ise şeffaf camdır. Şeffaf cam ise her insanın önyargıdan ve bozulmadan uzak, saf ve doğal bir fıtratla dünyaya geldiği o hâldir.

Kalbin derinliklerinde ne doğuya ne de batıya ait olan, olağanüstü saflıkta bir şey bulunur: Ruh.

Tıpkı Allah’ın kendisini ‎نُور‎ olarak vasfetmesi gibi, ruh da nûrdan yaratılmış bir varlıktır. Bu ruh, potansiyel bir nûrdur; yani açığa çıkmayı bekleyen bir aydınlık ve tutuşmaya hazır bir yakıttır.

Bu içsel ışığı çevreleyen cam, doğal hâliyle tertemiz ve şeffaf kalır; böylece içerideki ışık dışarıya yansıyabilir ve dışarıdaki ışık içeriye nüfuz edebilir. Bu durum, içsel gerçeklik ile dışsal gerçeklik arasındaki derin bağı simgeler.

Ancak burada önemli bir husus vardır: İnsan bedeninin yeme, giyinme, barınma ve arzu duyma gibi tamamı dünyevi doğamızdan kaynaklanan birtakım ihtiyaçları bulunur. Topraktan yaratılmışızdır; dolayısıyla fiziksel gereksinimlerimiz ancak yine topraktan gelen unsurlarla karşılanabilir.

Benzer şekilde, nûrdan yaratılmış olan ruhun da kendine has bir açlığı vardır. Ruh aç kaldığında, onu ancak nûr doyurabilir.

Hiçbir dünyevi haz, o manevi boşluğu (insanların içlerinde hayati bir şeyin eksikliğiyle tarif ettikleri o boşluk hissini) dolduramaz.

Saf yağ hazır, kandil hazırlanmış; peki onu harekete geçiren nedir? Ateş; yani vahiy, Kur’an ve Allah’tan gelen hidayet.

Bir insanın içindeki ışık nihayet ilahi vahyin ışığıyla buluştuğunda, ortaya çıkan şey ‎نُّورٌ عَلَىٰ نُورٍ‎ “nûr üstüne nûr”dur. İçteki potansiyel ışığın, dışarıdan gelen vahiy ışığıyla bütünleşmesi.

Yazılım yüklenmiştir; vahiy ise onu tam işlevsel ve geçerli kılan etkinleştirme anahtarıdır.

Ancak bu birleşme için kritik bir şart vardır: Kandilin camı temiz kalmalıdır.

Her günah, açgözlülük, kıskançlık, öfke veya itaatsizlikten kaynaklanan her eylem o camı kirletir. Yeterince karanlık biriktiğinde iki felaket birden gerçekleşir: İçeride hapsolan iyilik dışarıya yansıyamaz hâle gelip boğulur, dışarıdaki vahiy ışığı ise o kir tabakasını aşıp kalbe ulaşamaz.

Işık, lekeli cama çarpar ve tekrar tekrar geri seker.

Şu gerçeği düşünün: Mekke Kureyşlileri, Arapçayı bizim asla bilemeyeceğimiz bir düzeyde biliyorlardı.

Kur’an’ın indirilişine bizzat şahit oldular, Peygamber’in (s.a.v.) karakterinin en canlı ayrıntılarıyla tasvir edilişini işittiler ve onun o soylu davranışlarını kendi gözleriyle gördüler. Kur’an’ın nazil olduğu o dönemin şartlarını ve bağlamını, onlardan sonra gelen hiçbir neslin yapamayacağı kadar iyi tecrübe ettiler.

Buna rağmen pek çoğu onu yine de reddetti. Neden? Zihnen belki de onun hakikatini kabul ediyorlardı; ancak manevi açıdan kalpleri kirle kaplanmıştı. Öyle ki, o nûr içeri sızamıyordu.

İşte bu yüzden, Arapçası sınırlı olan biri Kur’an’ı okurken aniden şöyle haykırabilir: “Bunu hissediyorum! Doğrudan bana hitap ediyor! Kur’an beni okuyor!” Zira onun gönül aynası, o nûrun yansımasıyla buluşabilecek kadar temiz kalmıştı.

Nihayetinde kararlar sadece akılla verilmez. İslam, nihai seçimi kalbin yaptığını öğretir.

Bir kadın evlilik teklifini değerlendirip nesnel açıdan hiçbir sorun görmeyebilir; iyi bir aile, iyi bir maaş, uyumlu bir geçmiş... Yine de “Kalbim ‘hayır’ diyor,” diyebilir.

Şu gerçeği kabul ediyoruz: En önemli kararlarımızda bize kalp yol gösterir.

İşte bu sebeple Peygamberimiz (s.a.v.), kalplerin imanın tadını almasından bahseder. O hissin var olması gerekir.

İçsel saflığını bir şekilde koruyanlar, yani Allah bilinciyle o gönül aynasını temiz tutanlar Kur’an ile karşılaştıklarında, içlerinde bir şeyler uyanır. O zamana dek uykuda olan nûr, kendi karşılığını tanır (nûr üstüne nûr).

Bir insanın imana nasıl eriştiği şeklindeki bu derin ve incelikli konuyu, Allah (c.c.) bu çarpıcı örnekle anlaşılır kılmaktadır.

Artık bir lamba gördüğünüzde imanı hatırlayın. Tozlanmış, kirlenmiş ve zar zor ışık veren bir ampul fark ettiğinizde şöyle düşünün: “Kalbimi kirletmek için ben ne yaptım?”

Temiz bir cam, dokunulmadan bırakıldığında zamanla kendiliğinden tozlanır; ihmal edilirse bu toz katmanları kalınlaşır. Aradaki benzerlik açıktır: Bilinçli olarak bir kötülük yapmasak bile kalplerimiz paslanabilir.

Dua ederek, kalbi katılaştıran şeylerden (aşırı ekran kullanımı, faydasız sohbetler, arzulara aşırı düşkünlük, dünyaya aşırı bağlanma) kaçınarak, Allah’ı (c.c.) anarak ve O’nun vahyine yönelerek manevi arınma çabasını sürdürmeliyiz.

Bu, dünyayı tamamen reddetmek anlamına gelmez; zira Peygamberimiz (s.a.v.) güzelce beslenir, oruç tutar, ibadet eder, dinlenir, güzel giyinir ve hayatın içinde aktif bir şekilde yer alırdı. Buradaki uyarı, kaçınılmaz olarak manevi sonuçlar doğuran aşırılığa yöneliktir.

Şayet ibadet ederken gözyaşı dökmekte zorlanıyorsanız, bu bir işarettir: Ciddi bir arınmaya ihtiyaç vardır.

Bu misaller karmaşık hakikatleri anlaşılır, akılda kalıcı ve dönüştürücü kılar. Ne zaman bir lambayla karşılaşsak, imanla ilgili bu derin hakikati hatırlarız.