Şiddetle söküp çıkaranlara yemin olsun

Ayetlerdeki Fiillerin Birbirleriyle İlişkisi ve Yemin Üslubu

Şiddetle çekmek, yavaşça çekmek, yüzüp gitmek, yarışıp geçmek ve işleri yönetmek şeklinde sıralanan bu fiillerin her biri, farklı bir işi yerine getiren varlıklara işaret etmektedir.

Bu beş fiilin ardından gelen yeminin cevabı ise daha sonra zikredilen ayetlerden anlaşılabildiği için açıkça belirtilmemiştir. Buna göre yeminin anlamı, “Bütün bunlar gerçekleşecek; kıyamet kopacak ve öldükten sonra dirilme mutlaka meydana gelecektir.” şeklinde ifade edilebilir.

Bu işleri yapanların hepsi tek bir topluluk, bir topluluğun farklı sınıfları veya bir kısmı başka bir topluluk olmak üzere çeşitli gruplar şeklinde düşünülebilir. Ancak bunların hepsinin aynı ilâhî emre bağlı tek bir topluluk veya o topluluğun farklı sınıfları olması, ileride gelen “Fakat o, yalnızca bir tek haykırıştır.” ayetinin işaretiyle daha kuvvetli görünmektedir.

Ayetlerdeki fiillerin bağlanış biçimi de dikkat çekicidir. İlk üç fiil olan şiddetle çekmek, yavaşça çekmek ve yüzüp gitmek, aralarında belirli bir sıralama gözetilmeksizin vav bağlacıyla birbirine bağlanmıştır. Buna karşılık yarışıp geçmek ve işleri yönetmek fiilleri, fâ bağlacıyla önceki fiillere ve birbirlerine bağlanmıştır.

Bu bağlanış, son iki fiilde bir sıralama bulunduğunu gösterir. Başka bir ifadeyle yarışıp geçmek ve işleri yönetmek, önceki fiillerin bir sonucu veya onların ulaşmak istediği nihai amaç gibi görünmektedir.

Bu Ayetlerin Tek Bir Anlamla Tercüme Edilememesi

Bu beş ayette geçen kelimeler, özellikle nâzi‘, ğark, nâşit ve neşt ifadeleri, Arapçada birden fazla anlamı bulunan kelimelerdir. Her biri farklı anlamlara gelebilen bu kelimeler, ayetlerin çeşitli şekillerde yorumlanmasına imkân vermektedir.

Dolayısıyla bu ayetleri meâlde yalnızca tek bir anlamla karşılamak, taşıdıkları anlam zenginliğini bütünüyle yansıtmayabilir. Bu sebeple ayetlerin anlamını mümkün olduğunca kavrayabilmek için kelimelerin sözlük anlamlarından hareketle tefsir edilmesi ve farklı yorumların birlikte değerlendirilmesi gerekir.

‎غَرۡق‎ Kelimesinin Anlamı

‎غَرۡق‎, iğrak anlamına gelen bir mastar ismidir. İğrak; bir şeyi suya daldırıp boğmak, bir kabı doldurmak ve onu dolu hâle getirmek anlamlarına gelir. Ayrıca yayı şiddetle ve sonuna kadar gererek çekmek de bu kelimenin anlamları arasında yer alır.

Bu anlamlardan hareketle ‎غَرۡق‎, herhangi bir konuda aşırıya gitmek, bir şeyi derinlemesine yapmak veya uzaklara kadar ilerlemek gibi anlamlarda da kullanılabilir.

Nâziât ve Nâşitât Kelimelerinin Anlamları

Nâziât kelimesi, nezi‘ veya nüzû‘ kökünden türetilmiş olabilir. Nezi‘; çekmek, çekip almak ve soymak gibi anlamlara gelir. Bu kökün farklı anlamlarından hareketle Nâziât kelimesine çeşitli yorumlar getirilmiştir.

Nâziât kelimesinin anlamları

1. Bir şeyi yerinden koparıp çekmek

Nezi‘, bir şeyi bulunduğu yerden koparıp çekmek anlamına gelir. Bu anlamdan hareketle hayatı çekip almak, can almak ve can çekiştirmek manalarında da kullanılır. Buna göre Nâziât, insanların canlarını alan melekler olabileceği gibi, can çekişme hâlindeki ruhlar anlamına da gelebilir.

2. Kuyudan kovayı şiddetle çekmek

Nezi‘, kuyudan kovayı kuvvetle çekerek su çıkarmak anlamına da gelir. Ğarkan nezi‘ ise kovayı iyice derine daldırıp suyla doldurduktan sonra hızla çekmek demektir. Bu anlam, mecazen insanın canını derinliklerinden çeke çeke almak şeklinde yorumlanabilir. Buna göre Nâziât; bedenin en derin noktalarına kadar nüfuz ederek, adeta boğa boğa ve daldıra daldıra can alan melekler yahut cihad eden kuvvetler anlamına gelir.

3. Yayı şiddetle çekmek

Nezi‘, yayı çekmek; ğarkan nezi‘ ise yayı bütün gücüyle, sonuna kadar gererek çekmek anlamına gelir. Buna yayı doldurmak da denir. Bu anlamdan hareketle Nâziât, ok atan kuvvetler veya savaşçılar, yani gâziler şeklinde yorumlanabilir.

4. Atın başını alıp hızla koşması

Nezi‘, atın başını alarak düz bir arazide hızla koşması anlamına da gelir. Bu anlamdan hareketle Nâziât kelimesinin, “Gürültüyle koşan atlar” (Âdiyât, 100/1) ayetinde olduğu gibi atlar, biniciler veya benzeri kuvvetler için kullanılması mümkündür.

5. Bir şeye özlem duymak veya bir şeyden ayrılmak

Nüzû‘, bir şeye gönül vermek, onu arzulamak ve ona yönelmek anlamına geldiği gibi, bir şeyden vazgeçmek, geri çekilmek ve sıyrılıp çıkmak anlamlarına da gelir. Vatanını özleyen gurbetçiye nâzi‘ denilmesi bu anlamla ilişkilidir. Buna göre Nâziât, bedenlerinden ayrılmış ve geride bıraktıkları bedenlerine özlem duyan ruhlar şeklinde de yorumlanabilir.

Nâşitât Kelimesinin Anlamları

Nâşitât kelimesi ise neşt veya neşât kökünden türetilmiş olabilir. Bu kökün farklı anlamlarından hareketle kelimeye çeşitli yorumlar getirilmiştir.

1. Kuyudan kovayı kolayca çekmek

Neşt, kuyudan kovayı kolaylıkla ve yumuşak bir hareketle çekmek anlamına gelir. Bu, Türkçedeki “tereyağından kıl çeker gibi çekmek” ifadesine benzer. Bu anlamdan hareketle Nâşitât, müminlerin ruhlarını nazikçe ve kolaylıkla alan melekler olarak yorumlanmıştır.

2. Bir düğümü kolayca çözmek

Neşt, bir düğümü yumuşak ve kolay bir şekilde çözmek anlamına da gelir. Ünşûta denilen, ilmekli ve kolay çözülebilen bir düğüm bu anlamı örneklendirir. Bu iki anlamdan hareketle Nâşitât, müminlerin ruhlarını tatlılıkla ve incelikle alan melekler, rahmet melekleri veya gönülleri kendilerine sevgiyle çeken ruhlar şeklinde yorumlanabilir.

3. Bir yerden başka bir yere gitmek

Neşt, bir yerden başka bir yere çıkmak anlamına da gelir. Nitekim bir yerden başka bir yere giden yaban öküzüne nâşıt denilir. Bu benzetmeden hareketle Nâşitât kelimesinin burçtan burca hareket eden gezegenleri ifade ettiği de söylenmiştir.

Nâziât kelimesi yıldızlar şeklinde yorumlandığında, onların doğudan batıya hareketlerinin zorunlu; Nâşitât’ın burçlar arasındaki hareketlerinin ise kendilerine ait ve tabii olduğu şeklinde bir açıklama ortaya çıkar. Bu yoruma göre sonraki ayette geçen sebh, gökteki hareketi; sebk ise hızlı ve yavaş hareketler arasındaki farklılığı ifade eder.

4. Gönül hoşluğu ve sevinçle hareket etmek

Neşât, gönül hoşluğu, sevinç ve şenlik anlamına gelir. Bu anlamdan hareketle Nâşitât, ölüm sırasında bedenlerinden gönül hoşluğu ile ayrılan mümin ruhlar şeklinde tefsir edilmiştir. Buna karşılık Nâziât, şiddet ve azap içinde bedenlerinden ayrılan kâfir ruhları ifade eder.

Sebh, esasen suda yüzmek ve kolaylıkla uzaklara gitmek anlamına gelir. Burada ise kelimenin hem gerçek hem mecaz anlamıyla ruhların veya meleklerin hareketini ifade ettiği açıktır.

Nâziât ve Nâşitât Ayetleri Hakkındaki Tefsir Görüşleri

Bu kelimelerin farklı anlamlara gelebilmesi sebebiyle müfessirler, Nâziât ve Nâşitât ayetleri hakkında çeşitli yorumlar nakletmişlerdir. Bu yorumlar genel olarak üç başlık altında toplanabilir.

1. Melekler olarak yorumlanması

2. İnsan ruhları ve nefisleri olarak yorumlanması

Bu görüşte ayetler, bedenlerinden ayrılan veya henüz bedenlerinde bulunan insan ruhlarının durumlarını anlatır. Bu yorumun iki farklı açıklaması vardır.

Birinci açıklama: Ayetlerde, bedenlerinden ayrılan erdemli ruhlar anlatılmaktadır. Bu ruhlar, hayır kazanmak için kendilerine araç ve binek olan bedenlerinden kuvvetle ayrılırlar. Ardından melekler ve ruhlar âlemine arzu ve sevinçle yükselir, orada yüzerek ilerler ve mukaddes âleme ulaşırlar. Sonrasında şeref ve kudretleri sayesinde işleri yöneten meleklerin mertebesine yükselir, hatta onları da aşabilirler.

Nitekim ölümden sonra bile bu ruhların dünyada bıraktıkları eserler ve gösterdikleri manevi etkiler devam eder. İnsanlar onların ruhani özelliklerinden istifade etmeyi sürdürür.

İkinci açıklama: Burada, ölüm gerçekleşmeden önce bir tarikata girerek ibadet ve nefis mücadelesi yoluyla iç dünyasını temizleyen, ilâhî bilgilerde yükselen erdemli nefisler kastedilmiş olabilir. Bu nefisler şehevî arzularından sıyrılır, mukaddes âlemin özlemini çeker ve manevi olgunluk mertebelerinde yükselirler. Sonunda kusurlu ve eksik nefisleri eğiten, onların olgunlaşmasına yardımcı olan bir konuma ulaşırlar.

3. Gâziler, eller ve atlar olarak yorumlanması

Bu görüşe göre ayetlerde savaşçılar, onların elleri veya atları anlatılmaktadır.

Gâzilerin elleri silahlarını hazırlayıp çeker, oklarını ve mermilerini kolaylıkla atar. Karada ve denizde hızla ilerler, düşmanla mücadelede birbirleriyle yarışarak öne geçer ve ardından savaşın gidişatını yönetirler.

Aynı özellikler savaşçıların atları için de düşünülebilir. Ancak atların işleri yönetmesi, doğrudan değil, sebep olmaları bakımından mecazî bir anlam taşır. Çünkü atlar, savaşçıların işlerini yürütmelerine ve yönetmelerine vesile oldukları için mecazen iş çeviren ve yöneten varlıklar olarak nitelendirilebilirler.