ٱلَّذِى خَلَقَ ٱلۡمَوۡتَ وَٱلۡحَيَوٰةَ لِيَبۡلُوَكُمۡ أَيُّكُمۡ أَحۡسَنُ عَمَلًا ۚ وَهُوَ ٱلۡعَزِيزُ ٱلۡغَفُورُ
O, hanginizin daha güzel iş yapacağını denemek için ölümü ve hayatı yarattı. O Aziz’dir, Gafur’dur.
Allah ﷻ Kendisini “ölümü ve hayatı yaratan” ٱلَّذِى خَلَقَ ٱلۡمَوۡتَ وَٱلۡحَيَوٰةَ olarak tanımlar. Buradaki sıralama oldukça derin anlamlar taşır ve Müslüman bilincini belirli bir biçimde şekillendirir. Dikkat ederseniz, hayattan önce ölüm zikredilmiştir. Bu, rastgele bir tercih değil; bizzat içinde bulunduğumuz gerçekliği yansıtır.
Bizim açımızdan ilk hâl hayat değil, ölümdür. Bizler ölümden hayata çıkarılmışızdır. Hz. Âdem’in yaratılışını düşünün: Önce topraktan bedeni şekillendirildi; yani ölü, cansız bir form oluşturuldu. Ancak bundan sonra ona hayat üflendi. Ölüm, daha doğrusu cansızlık hâli önce geldi; hayat ise ikinci aşama oldu. Asıl durumumuz canlı olmak değil, özünde ölü olmaktır. Bu da hayatın bizzat Allah tarafından bahşedilmiş bir lütuf, asla hafife almamamız gereken bir nimet olduğu anlamına gelir.
Bu yaratılışın amacı açıkça ifade edilmiştir:
لِيَبۡلُوَكُمۡ أَيُّكُمۡ أَحۡسَنُ عَمَلًا
“Hanginizin amel bakımından daha iyi olduğunu sınamak için.”
Allah (ﷻ), kişileri keyfi bir biçimde birbiriyle kıyaslamaz. Aksine, insanlara benzer imkânlar ve fırsatlar bahşetmiş; asıl sınavı ise, bu imkânları kimin en iyi şekilde değerlendireceği üzerine kurmuştur.
Ebu Cehil ve Ömer bin Hattab (r.a.) örneğini ele alalım. Bu iki şahsın pek çok ortak noktası vardı; benzer kişiliklere, benzer fırsatlara, benzer sosyal statülere ve hatta Hz. Peygamber (ﷺ) nezdinde benzer bir konuma sahiptiler. Hatta bir keresinde Hz. Peygamber, Allah’tan İslam’ı “iki Ömer’den biriyle” güçlendirmesini niyaz etmişti; bu iki kişiden biri, asıl adı da Ömer olan Ebu Cehil’di. Allah (ﷻ), Ebu Cehil’de de bir potansiyel var etmişti ancak o bunu hiçbir zaman hayata geçirmedi. Benzer şartlara sahip olan Ömer (r.a.) ise, kendi potansiyelini gerçekleştirdi ve İslam’ın en büyük sahabelerinden biri oldu. Sınav işte budur: Kişiye verilenlerle kimin en iyisini ortaya koyacağı.
Âyet, iki ilâhî isimle sona erer: وَهُوَ ٱلۡعَزِيزُ ٱلۡغَفُورُ “O, mutlak güç sahibidir, çok bağışlayandır.” O, nihai otorite sahibi olan el-Azîz’dir; aynı zamanda son derece bağışlayıcı olan el-Gafûr’dur. Bu iki sıfat bir araya geldiğinde bütünlüklü bir tablo ortaya koyar: Allah ﷻ mutlak güç ve otorite sahibidir; bununla birlikte O’nun rahmeti ve bağışlayıcılığı da sınırsızdır.