Kıssaların en güzelini sana anlatıyoruz

‎نَقُصُّ‎ (anlatıyoruz) ifadesi, kökeni itibarıyla kumdaki izleri veya ayak izlerini takip etmek anlamına gelen ‎قَصَّ‎ kökünden türemiştir.

Bu tasavvurdan, nesilden nesile aktarılan ve izi sürülen hikâyeleri anlatma anlamı doğmuştur; yani bir aktarım zinciri izlenerek ebeveynden çocuğa, öğretmenden öğrenciye nakledilen hikâyeler...

Yahudi toplumu arasında Yusuf (a.s.) kıssası bilhassa sevilirdi. Çocuklar bu kıssayı dinlemek için büyüklerin etrafında toplanır, yetişkinler kıssadaki dersler üzerine tefekkür ederdi; bu hikâye onların geleneğinde özel bir yere sahipti.

Allah (c.c.), bunu ‎أَحۡسَنَ ٱلۡقَصَصِ‎ (kıssaların en güzeli) olarak nitelendirir. Bu, yalnızca bir övgü ya da dinî bir mübalağa değildir.

Allah, ona “en güzel” diyerek, onu gelmiş geçmiş tüm hikâyelerle —her roman, her film, her destan, her macera veya bilgelik öyküsüyle— bir rekabete sokmaktadır.

Bu durum bir meydan okuma teşkil eder: Eğlenceyle dopdolu bir dünyada yaşarken, bunun gerçekten de en güzel hikâye olduğunu nasıl idrak edebiliriz?

Sorun, hikâyelere yaklaşım biçimimizde yatıyor.

Modern kültür bizi, hikâyelere öncelikle eğlence aracı olarak değer vermeye yöneltiyor. Heyecanlanmak için filmler izliyor, kendimizi kaptırmak için romanlar okuyoruz; ancak sonunu öğrendiğimizde hikâye cazibesini yitiriyor. Eğlence yeniliğe ve bir sonraki aşamada ne olacağının bilinmemesine dayanır.

Bu durum, tekrar tekrar dönüp bakmamız gereken dinî anlatılar açısından bir sorun teşkil eder. Eğer Kur’an’daki hikâyelere eğlenceye yaklaşırkenki zihniyetle yaklaşırsak, kaçınılmaz olarak “Bu hikâyeyi zaten biliyorum” diyecek ve ilgimizi kaybedeceğiz.

Ancak Kur’an’ın anlatımdaki amacı eğlencenin ötesindedir.

Bu surenin ilerleyen kısımlarında Allah şöyle buyuracaktır:

‎عِبۡرَة‎ kelimesi, sudan geçmek gibi, karşıya geçmek anlamına gelen ‎عَبَرَ‎ kelimesinden gelir. Bu terim, gözlerinizden yaşlar akacak kadar güçlü, duygusal olarak etkileyici bir dersi ifade edecek şekilde evrimleşmiştir.

Bunlar, bizi derinden etkilemek, kendi hayatlarımızı onlarda yansıtılmış olarak görmemizi sağlamak, bizi dönüştüren bir bilgelik çıkarmak için anlatılan öykülerdir.

İşte bu sebeple Allah (ﷻ), Kur’an kıssalarında yalnızca ilgili ayrıntılara yer verir.

Bize Yusuf’un (a.s.) kardeşlerinin veya annesinin isimleri, vezirin adı ya da hikâyenin başladığı Şam bölgesindeki o belirli şehrin ismi söylenmez. Bu ayrıntılar, çıkarmamız gereken derslere hiçbir katkı sağlamazdı.

Kur’an’da Mısır’ın özellikle zikredilmesinin nedeni, Yahudiler tarafından yöneltilen tarihsel bir soruya yanıt teşkil etmesidir; bunun dışında metin insan doğası, aile içi ilişkiler, sabır, Allah’a tevekkül ve manevî arınma konularında bize ders veren unsurlara odaklanır.

Ayet, Efendimiz’e yönelik bir hatırlatmayla sona erer:

‎غَٰفِلِينَ‎ terimi, gaflet yani habersizlik hâli içinde olanları ifade eder. Bu habersizlik durumu manevî (gerçeği bildiği hâlde Allah’ı hatırda tutmamak) ya da zihnî (belirli bir bilgiye sahip olmamak) nitelikte olabilir.

Burada kastedilen zihnî bir habersizliktir; zira bu vahiy gelmeden önce Peygamber’in (ﷺ) söz konusu tarihî olaylara dair bir bilgisi yoktu.

‎لَمِنَ ٱلۡغَٰفِلِينَ‎ (habersiz olanlardan) ifadesi bilhassa önemlidir. Allah (c.c.), sadece “sen habersizdin” demekle kalmayıp “sen habersiz olanlar arasındaydın” buyurarak, Peygamber Efendimiz’in (s.a.v.) ve tüm kavminin bu bilgiye erişiminin olmadığına vurgu yapmaktadır.

Çevresindeki Araplardan hiçbiri bu kıssayı bilmiyordu. İşte bu kolektif bilgisizlik hâli, söz konusu ayrıntılı vahyi çok daha mucizevi kılmaktadır.

Bu bilgi, bütünüyle ilahi vahiy yoluyla ‎بِمَآ أَوۡحَيۡنَآ إِلَيۡكَ‎ (sana vahyettiklerimiz aracılığıyla) gelmiştir.

Bu kıssayı incelemeye hazırlanırken, konuya kadim bir hikâyenin pasif gözlemcileri olarak değil, kıssa aracılığıyla kendimizi anlamaya çalışan talebeler olarak yaklaşmalıyız.

Hz. Yusuf’un kıssası; insan psikolojisi, aile ilişkileri, kıskançlık, sabır, bağışlayıcılık ve ilahi hikmet konularında derin içgörüler sunar. Bize farklı kişilik tiplerini ve insanların sınanma süreçlerine verdikleri tepkileri öğretir.

Her bir karakter, kendi hayatımızda anlamamız ve yönetmemiz gereken insan doğası yönlerini yansıtan bir ayna işlevi görür.