O gün müminler sevinecekler

Bu ayetin taşıdığı önemi kavrayabilmek için tarihsel arka planı bilmek gerekir.

Yüzyıllar boyunca, antik dünyaya yön veren büyük bir rekabetin iki tarafı karşı karşıya gelmişti: Doğuda Pers İmparatorluğu, batıda ise Roma İmparatorluğu.

Romalılar, bu vahyin indirildiği dönemden yaklaşık üç yüzyıl önce başlayan bir süreçte Hristiyanlığı benimsemiş ve Kudüs, imparatorluğun en kutsal şehirlerinden biri hâline gelmişti. Roma İmparatorluğu henüz Hristiyanlığı kabul etmemişken, milattan sonra 70 yılında Kudüs’ü büyük ölçüde yerle bir etmişti. Ancak şehir daha sonra yeniden inşa edilmiş ve İmparator Hadrian döneminde bir Roma kolonisi olarak düzenlenerek “Aelia Capitolina” adını almıştı.

Hristiyan Romalılar için bu şehir muazzam bir manevi ve siyasi öneme sahipken, Yahudiler uzun süredir Kudüs üzerindeki hâkimiyetlerini kaybetmiş durumdaydı. Özellikle Hadrian döneminden itibaren şehre girişleri ciddi biçimde kısıtlanmış, buna karşılık Yahudi toplulukları Filistin’in diğer bölgelerinde yaşamayı sürdürmüştü.

Bu iki imparatorluğun uğruna rekabet ettiği topraklar, antik dünyanın en önemli geçiş ve ticaret güzergâhlarını barındırıyordu: Anadolu, Mezopotamya, Suriye, Filistin ve çevre bölgeler. Yüzyıllar boyunca özellikle sınır bölgelerinin kontrolü için mücadele etmiş, birbirlerine karşı sayısız sefer düzenlemişlerdi.

Ancak 602 yılında başlayan ve Hz. Peygamber’in tebliğ görevinin ilk yıllarında da devam eden savaşta Persler, Doğu Roma İmparatorluğu’nu tarihinin en ağır askerî krizlerinden birine sürükleyen kapsamlı bir harekât başlattı.

Persler Anadolu’nun geniş bölgelerine ilerledi, Roma ordularına ağır yenilgiler yaşattı ve 614 yılında Kudüs’ü ele geçirdi. İmparatorluğun doğudaki savunma hatları birbiri ardına çökerken, Pers ilerleyişi başkent Konstantinopolis için de giderek büyüyen bir tehdit hâline geldi.

Bu, sıradan bir karşılıklı güç mücadelesi değildi; Doğu Roma İmparatorluğu’nun gücünü ve itibarını derinden sarsan, ezici ve utanç verici bir darbeydi.

Bu olayların haberi Arabistan’a da ulaştı. Zira Arabistan, bu büyük jeopolitik mücadelenin hemen kıyısında yer alıyordu. Kureyşliler ise Romalıların uğradığı yenilgiyi ilk Müslümanlarla alay etmek için bir fırsat olarak gördüler.

Zerdüşt inancına mensup Perslerin, “Kitap Ehli” olan Hristiyan Romalıları mağlup etmesini kendi inançları açısından bir üstünlük işareti olarak yorumladılar. Persler, Mekke müşrikleriyle aynı inanca sahip değildi; ancak Kureyşliler, vahye dayalı bir kitaba inanan Romalıların yenilgisini Müslümanlara karşı kullanabilecekleri bir gerekçe olarak görüyorlardı.

İlk Müslümanlarla alay ederek, kendileri gibi peygamberlere ve kutsal kitaplara inanan Romalıların ağır bir yenilgiye uğradığını, buna karşılık Perslerin galip geldiğini öne sürüyorlardı. Onlara göre bu sonuç, Müslümanların temsil ettiği inanç karşısında kendi konumlarının üstünlüğünü gösteriyordu.

İlk Müslüman topluluğu ise Romalıları dinî bakımdan kendilerine daha yakın görüyordu. Çünkü Hristiyanlar da tıpkı kendileri gibi Allah’tan gelen vahye, peygamberlere ve kutsal kitaplara inanıyorlardı. Aralarında inanç farklılıkları bulunsa da bu ortak peygamberlik ve ilahi vahiy mirası, Müslümanların Romalılara karşı bir yakınlık hissetmesine neden oluyordu.

O ilk yıllarda Müslümanlar, Hristiyanların ve Yahudilerin Kur’an’ı, daha önce kendilerine gönderilen vahiylerin bir tasdiki olarak kabul edeceklerine dair umut taşıyorlardı. Nitekim ilerleyen yıllarda, peygamberlik ve vahiy geleneğine aşina olan Medineli bazı kimseler İslam’ı benimsedi. Medine’deki Yahudi toplulukları aracılığıyla peygamberlik kavramına aşinalık kazanmış olmaları, bu kimselerin İslam’ın mesajını anlamalarında etkili olan unsurlardan biriydi.

Bu yüzden Romalıların ağır bir yenilgiye uğraması, ilk Müslümanlar arasında büyük bir üzüntüye sebep oldu. Mekkeli müşrikler de bu durumu fırsat bilerek Müslümanlarla alay etmeye ve onların üzüntüsünü daha da artırmaya çalıştılar.

Allah (c.c.) tüm bunlara yalnızca teselli edici sözlerle değil, bizzat vahiy kelimelerinin içine yerleştirilmiş bir mucizeyle karşılık vermiştir.

Geri dönüş ‎فِى بِضۡعِ سِنِينَ‎ (birkaç yıl içinde) gerçekleşecekti.

Arapçadaki ‎بِضۡع‎ kelimesi, özellikle üç ila dokuz arasındaki bir aralığı ifade eder. Bu, belirsiz bir tahmin değil, belirli bir zaman dilimini tanımlayan bir ifadedir.

Hz. Ebû Bekir (r.a.), bu vahyi duyunca bazı Kureyşli liderlerin yanına gitti ve Romalıların gerçekten de geri dönüş yapacaklarına dair bir bahse girmeyi teklif etti; zira o aşamada henüz bahis yasaklanmamıştı. İnkârcılardan biri bahsi kabul etti ve süre sınırı olarak üç yılı önerdi.

Hz. Peygamber (s.a.v.), Hz. Ebû Bekir’e şartları yeniden müzakere etmesini tavsiye etti: ‎بِضۡع‎ ifadesi dokuz yıla kadar olan süreyi kapsıyordu; bu nedenle bahsin miktarını artırmasını ve süreyi uzatmasını söyledi. Bunun üzerine bahis miktarı yüz deveye, süre ise dokuz yıla çıkarıldı.

Dokuz yıl sonra ne oldu? Romalılar, antik çağ askerî tarihindeki en çarpıcı tersine dönüşlerden birinde Persleri mağlup ettiler.

Tam da Kur’an’ın belirttiği zaman aralığında ve hiç kimsenin, bizzat Romalıların bile böyle bir değişimi öngöremeyeceği bir anda bu ayetteki ifade eksiksiz bir şekilde gerçekleşti.

Ancak bu ayet, askerî öngörüden çok daha olağanüstü bir husus daha barındırıyor. Ayet şöyle buyurur:

Geçmiş ve gelecekteki tüm olaylar üzerindeki mutlak yetki O’ndadır.

İmparatorlukların yükselişi ve çöküşü olarak görünen şeyler, hakikatte her zaman O’nun emri altındadır.

Ardından, başlı başına hayranlık uyandıran o kısım gelir:

Romalıların zafer kazandığı gün, müminlerin içi sevinçle dolacaktır.

Müminler, Romalıların kazandığı bir askerî zafer karşısında neden böylesine büyük bir sevinç duysunlar ki?

Aradan geçen dokuz yıl zarfında Müslüman toplumu, Hristiyanlar ve Yahudilerle zaten doğrudan temas kurmuş; üstelik onların büyük çoğunluğunun İslam’ı kabul etmeyeceğini görmenin hayal kırıklığını da yaşamış olacaktı. Dolayısıyla, aralarındaki o ortak dayanışma duygusu çoktan zayıflamış olmalıydı. Peki, o hâlde bu denli büyük bir sevincin kaynağı nedir?

Çünkü aynı yıl (Romalıların Persleri mağlup ettiği o sırada) Müslümanlar Bedir Savaşı’nı kazandılar. Allah (c.c.), Bedir zaferini dokuz yıl öncesinden müjdeliyordu.

Bu ayeti işiten sahabiler, o büyük sevinç gününün nasıl bir şey olacağını belki de tam olarak kavrayamamışlardı. Sadece Roma’nın geri dönüşüne dair bir müjde olduğunu sanmışlardı.

Ancak o ana geldiklerinde fark ettiler: Allah’ın (c.c.) kastettiği işte buydu; Bedir’in sevinci.

İşte Allah’ın kelamı böyle bir şeydir.