De ki: Ey kâfirler!

Bu ayeti incelemeden önce bir önceki sure olan Kevser suresiyle bağını anlamalıyız. Orada Peygamber’e (s.a.v.) namaz kılması emredilmişti; özünde düşmanlarını görmezden gelmesi ve onları Allah’a ‎ﷻ‎ bırakması.

Şimdi ise durum tırmanmıştır. Resûlullah’a (s.a.v.) yalnızca onlara hitap etmesi değil, onlarla sert bir dille konuşması emredilir. Bu, yaklaşımda büyük bir değişimdir.

Surenin daha ilk ifadesi, ‎قُلۡ يَٰٓأَيُّهَا ٱلۡكَٰفِرُونَ‎ (De ki: Ey kâfirler), peygamberlerin kavimlerine hitap ediş biçimi bakımından eşi görülmemiş bir ifadedir.

Kur’an boyunca elçiler ‎يَا قَوۡمِ‎ (Ey kavmim) ya da ‎يَا أَيُّهَا النَّاسُ‎ (Ey insanlar) gibi hitaplar kullanır. Peygamber (s.a.v.) de bu tür hitaplar kullanırdı.

Ama burada ‎ٱلۡكَٰفِرُونَ‎ nitelemesi son derece meydan okuyucudur.

Bu hitabın ağırlığını kavramak için Arap kabile toplumunda ne anlama geldiğini bilmemiz gerekir. Kimliğiniz kabilenizden gelirdi; daha da önemlisi, korunmanız kabilenizden gelirdi.

Peygamber (s.a.v.) “Siz kâfirlersiniz” derken âdeta vatandaşlığından vazgeçiyordu. Şunu ilan ediyordu: Artık sizin korumanızı istemiyorum.

Bu, onu siyasi, fiziksel ve toplumsal olarak savunmasız bıraktı. Kureyş artık ona dilediğini yapabilirdi.

Gerçek bir anlamda savaş ilan etmişti; fiziksel bir çatışma anlamında değil, toplumsal ve fikrî anlamda.

Emir, onlara doğrudan hitapla değil, ‎قُلۡ‎ (De ki) ile başlar. Bu önemlidir.

Kureyş, Peygamber’le (s.a.v.) pazarlık etmeye gelmişti. Ama pazarlık ancak taviz verme yetkisi olan taraflar arasında yapılabilir.

Peygamber’e (s.a.v.) şöyle denmektedir: Bu mesajın Sahibi adına cevap ver. Pazarlık yapılacak kişinin sen olmadığını açıkça göster; sen yalnızca cevabın ulaştığı bir vasıtasın.

Bu, uzlaşmaya hiçbir yer bırakmaz.

Bu surenin inişine sebep olan şey, Kureyş ileri gelenlerinin bir orta yol bulma girişimiydi. Alayları işe yaramamıştı. Ona deli demeleri işe yaramamıştı. Fiziksel eziyet işe yaramamıştı.

Bu yüzden daha yumuşak bir yol denediler: uzlaşma. Velîd b. Mugîre, Âs b. Vâil ve Ümeyye b. Halef’in de aralarında bulunduğu ileri gelenler birlikte ona gelip şöyle dediler:

“Ey Muhammed, senin taptığına tapalım. Senin namazını kılalım. Sen de sadece ara sıra, görüntüyü kurtarmak için bizim taptığımıza tap. Bunda ne var? Hepimiz arada bir birlikte ibadet edebiliriz.”

“Siyasi olarak herkes için iyi olur. Dinler arası alışveriş yapan büyük bir aile gibi görünürüz.”

Devam ettiler: “Seni şehrin kararlarını veren meclise, yönetime alalım. Bak, eğer seninki bizimkinden daha iyiyse biz de katılırız. Bizimkinin de seninkinde olmayan güzel yönleri varsa sen de onlardan faydalanırsın. Hepimiz birbirimizin yolundaki iyiyi alabiliriz.”

Cebrail (a.s.) bu sureyi işte bu “pazarlığa” cevap olarak indirdi.

Bu kavram dikkatle incelenmeyi gerektirir. Klasik tefsirde Kurtubî gibi âlimler, bu nitelemenin bütün gayrimüslimleri değil, belirli bir kâfirler topluluğunu kapsadığını vurgulamıştır.

Neden? Çünkü surede bir garanti vardır: Siz din değiştirmeyeceksiniz, ben de değiştirmeyeceğim. Allah ‎ﷻ‎ böyle bir garanti verebilir; çünkü kalplerde olanı ve onların gelecek için seçtiği yolu bilir.

Bir insan başkası hakkında “Sen asla Müslüman olmayacaksın” diyemez. Böyle bir hükmü yalnızca Allah ‎ﷻ‎ verebilir.

Bu yüzden buradaki ‎ٱلۡكَٰفِرُونَ‎ nitelemesi, kalplerinin mühürlendiğini Allah’ın ‎ﷻ‎ bildiği, bu inkâr hâli üzere ölecek kimseleri anlatır.

Hitap edilenler arasında sonunda iman edecek olanlar da vardı, ama bu hitabın odağında onlar yoktur. Asıl muhataplar, Allah’ın ‎ﷻ‎ haklarında son hükmü verdiği kimselerdir.

Kur’an’daki ‎كَافِر‎ kelimesi, bugün kullandığımız genel “gayrimüslim” kavramına denk değildir. Kâfir, hakikat kendisine açıkça gelmiş, sonra onu kibir, servet ya da başka sebeplerle gömmüş, reddetmiş kimsedir.

‎كَفَرَ‎ kelimesi sözlükte gömmek, mecazen de inkâr etmek ve nankörlük etmek demektir.

İslam’la hiç karşılaşmamış biri neyi inkâr etmiş olabilir? Neyi gizliyordur? Kur’an’daki kâfir kavramı belirli ve özeldir: Bütün deliller ortaya konduktan sonra peygamberleri yüzlerine karşı açıkça reddedenleri anlatır.

Kâfir kelimesini her gayrimüslim için kullanmanın sorunlu olabilmesinin bir sebebi budur. Kur’an’ın kendisi daha hassas davranır ve farklı kategorileri birbirinden ayırır: ‎كَافِر، مُشۡرِك، مُنَافِق، جَاهِل‎ (bilmeyen), ‎غَافِل‎ (gaflette olan) ve ‎أَهۡل الۡكِتَاب‎ (kitap ehli).

Ayrıca kâfir nitelemesiyle bir küfür eylemini birbirinden ayırmalıyız. Kâfir, baştan sona küfürle tanımlanan kimsedir. Küfür eylemi ise bir noktada bir hakikati inkâr etmektir.

Tek bir eylem sizi sonsuza kadar o sıfatla anılır kılmaz; tıpkı tek bir iyiliğin sizi sonsuza kadar iyi bir insan yapmaması gibi.

Allah ‎ﷻ‎ bazen bir topluluğu sonsuza kadar nitelemeden bir küfür eylemini öne çıkarır. Uhud günü geri dönen bir grup hakkında “O gün imandan çok küfre yakındılar” der (Âl-i İmrân, 167); bu, onları o yöne götüren bir davranışı anlatır.

Kâfirûn suresinde ise Allah ‎ﷻ‎, kalplerini tamamen gördüğü insanlar hakkında ilahi bir hüküm verir.

Sure bu yüzden bu kadar tavizsizdir.

‎ٱلۡكَٰفِرُونَ‎ hitabının bir boyutu da nankörlükle ilgilidir. Önceki surelerle olan bağı hatırlayın: Onlara son peygamber verilmişti; İbrahim’in (a.s.) duasının cevabı, Zemzem, bu kutsal mekânda bir toplum kurma imkânı ve fil ordusu gibi karşı konulamaz bir ordudan korunma.

Allah’ın ‎ﷻ‎ onlar için yaptığı bunca şeyden sonra başka şeylere tapmayı seçtiler.

Bu kavram yalnızca inkârı değil, derin bir nankörlüğü de içine alır: Ey nankörler, sizin için bunca şey yaptıktan sonra!