Göklerde ve yerde ne varsa Allah’ı tesbih eder

Bu sure, Allah’ı tesbih ederek başlayan surelerin oluşturduğu Müsebbihât grubuna aittir. Bu açılışı anlamak, bu surelerin tamamında işlenen derin bir akıl yürütme biçimini kavramamızı gerektirir.

Allah ‎ﷻ‎ bize bütün yaratılmışların O’nun kusursuzluğunu ilan ettiğini söyler, ardından müminlere eksiklikleri konusunda seslenir.

Bu, güçlü bir karşılaştırma doğurur: Bütün kâinat Allah’ı tesbih etme amacını yerine getiriyorsa, ya biz?

Allah Mekke’de inen Kur’an’da bize, bütün yaratılmışların en hayırlısının insan olduğunu zaten bildirmişti: ‎وَلَقَدۡ كَرَّمۡنَا بَنِىٓ ءَادَمَ‎ “Andolsun, Biz Âdemoğullarını şerefli kıldık.” (İsrâ 70)

Bütün yaratılmışlar arasında özel bir konuma sahibiz. Ama tesbih etmeye, yani Allah’ın kusursuzluğunu ilan etmeye gelince Allah ‎ﷻ‎, diğer bütün yaratılmışların O’nun kusursuzluğunu ilan ettiğini söyler.

Eğer yaratılmışların en hayırlısı bizsek, en güzel tesbihi kim yapmalı? Biz yapmalıyız.

Sen bir insansın; dolayısıyla diğer bütün yaratılmışlardan daha fazla tesbih borçlusun. Ama bunun üstüne bir de müminsin; o hâlde yük senin üzerinde daha da ağırdır.

Bu surelerin tamamında akıl yürütme şöyle işler: Önce Allah ‎ﷻ‎ bütün kâinatın yapması gerekeni yaptığını söyler. Sonra sorar: Sana ne oldu? Sen bir müminsin.

Kâinatın Allah’a karşı rolünü yerine getirmesiyle, müminler olarak bizim ve topluluğumuzun O’na karşı rolümüzü yerine getirmemiz arasında sürekli bir karşılaştırma vardır.

Bazı sureler sebbaha lillâh ile (sürekli bir eylemi bildiren geçmiş zaman kipiyle) başlar: Her şey Allah’ın kusursuzluğunu ilan edegelmiştir. Şimdi bu tesbih kavramını ve tesbihin insanlarla diğer yaratılmışlar arasında nasıl farklılaştığını inceleyelim.

Bir ressamın yeteneğini, ressamla hiç tanışmadan tabloya bakarak anlayabilirsiniz. Aynı şekilde Allah’ın yarattıklarına, sadece göğe, dağlara, yere bakabilirsiniz ve yaratılışın kendisi Allah’a bir övgü olur.

O, Allah’ın kusursuzluğunu ilan eder. Sadece ona bakmak bile insanı düşündürür: Bu, bu kadar güzelse, onu yapan kim bilir ne kadar muhteşemdir?

Bu, varlıkla yapılan tesbihtir; Allah’ın yaratışının ihtişamı ve çeşitliliği aracılığıyla gerçekleşen yüceltmedir.

Bir başka düzeyde ise her yaratılmışa, cansız varlıklara, hayvanlara, böceklere, hücrelere, atomlara, atom altı parçacıklara, hepsine Allah’ın kusursuzluğunu dile getirdikleri bir dil verilmiştir.

Allah’ın buyurduğu gibi: ‎وَإِن مِّن شَىۡءٍ إِلَّا يُسَبِّحُ بِحَمۡدِهِۦ وَلَٰكِن لَّا تَفۡقَهُونَ تَسۡبِيحَهُمۡ‎ “O’nu hamd ile tesbih etmeyen hiçbir şey yoktur. Fakat siz onların tesbihlerini anlamazsınız.” (İsrâ 44)

Dikkat edin, Allah ‎ﷻ‎ yüsebbihu bihamdihî (“O’nu hamd ile tesbih ederler”) ifadesini kullanmış, ardından “lâ tefkahûne tesbîhahum” (onların tesbihlerini anlamazsınız) buyurmuştur.

“Şey” için dişil zamiri kullanarak lâ tefkahûne tesbîhahâ dememiştir. Akıl sahibi varlıklar için kullanılan eril çoğul hum zamirini kullanmıştır.

Onları âdeta canlı kılmıştır; çünkü hum, irade sahibi varlıklar için kullanılır. Akıl ve irade sahibi varlıkların yaptığı bir şeyi yapıyorlar: O’na hamd ediyorlar.

Sure işte buradan başlar: Göklerde ve yerde her şey Allah’ın kusursuzluğunu ilan edegelmiştir.

Bu surenin ilk altı ayeti, Müslümanlara Allah’ın kim olduğunu yeniden tanıtır: Allah’a saf bir övgü, O’nun ihtişamı, O’nun büyüklüğü.

Zayıf iman konusuna girmeden önce bunun nedenini anlamamız gerekir. Belki de imanımızın zayıflığı, Allah’ın büyüklüğünü yeterince takdir etmiyor olmamızla doğrudan ilgilidir.

O sorunu ele almadan önce doğrudan çözüme gitmeliyiz. Bu surede iman zayıflığı için sunulan ilk çözüm, Allah’ın kusursuzluğunu ilan etmek ve etrafımızdaki kâinatın geri kalanını gözlemlemektir.