Yalnız Sana kulluk eder, yalnız Senden yardım isteriz

Fâtiha Suresi’nin Besmele’den sonraki üç ayeti — ٱلۡحَمۡدُ لِلَّهِ رَبِّ ٱلۡعَٰلَمِينَ‎, ٱلرَّحۡمَٰنِ ٱلرَّحِيمِ‎ ve مَٰلِكِ يَوۡمِ ٱلدِّينِ‎ — Allah’ın Kendisi hakkında yaptığı kapsamlı tanıtımı oluşturur. Yaratıcımız hakkında bilmemiz gereken her şey burada ortaya konur. Her ayet, bir öncekinin üzerine yeni bir bilgi katmanı ekler ve bizi doğal olarak derin bir sonuca götürür.

Bilgi her zaman bir sonuca götürür. Anlamlı bir şey öğrendiğinizde kaçınılmaz olarak şu soruyu sorarsınız: “Bunun sonucu nedir? Şimdi bu bilgiyle ne yapmalıyım?” Allah bu ayetlerde bize Kendisini tanıttı ve verdiği her bilgi parçası bizi aynı cevaba yönlendiriyor: O’nun kulu olmak.

Dördüncü ayete geldiğimizde vereceğimiz cevap artık neredeyse kendiliğinden ortaya çıkar:

“Bana yeterince sebep verdin. Hazırım. Nereye imza atıyorum?”

KULLUK İLANI

Cevap hemen sonraki ayette geliyor:

Burada dikkat çekici bir şey var. Allah bize doğrudan “Kendinizi Bana kul edin” diye bir emir vermiyor. “Bana kulluk edin” şeklinde bir emir de gelmiyor.

Bunun yerine bu sözleri bizim ağzımıza yerleştiriyor ve bize ne söylememiz gerektiğini öğretiyor.

Tercümesi de:

“Yalnızca Sana karşı, kendimizi bütünüyle ve mutlak olarak kulluk ve ibadet içerisinde teslim ediyoruz.”

Çoğu tercüme bunu basitçe “Yalnız Sana ibadet ederiz” şeklinde çeviriyor. Ancak bu, ubûdiyyet kavramının derin boyutunu tam olarak yansıtmıyor.

Burada başka bir değişime daha dikkat edin. Besmele’den sonraki üç ayette Allah’tan üçüncü şahıs olarak söz ediyorduk: “Bütün hamd Allah’a aittir.” “O, Rahmân’dır, Rahîm’dir.” “O, Din Günü’nün Mâliki’dir.” Fakat bir anda doğrudan O’na hitap etmeye başlıyoruz:

“Yalnızca SANA kulluk ederiz.”

Allah hakkında konuşmaktan, doğrudan Allah’a hitap etmeye geçtik.

Peki neden bu geçiş gerçekleşiyor?

Çünkü Besmele’den sonraki üç ayette Allah’ın kim olduğunu gerçekten öğrendiğinizde, O’nun sizi dinlediğini de doğal olarak anlarsınız. Eğer O Rabb ise, kullarını dinliyor olması zaten beklenir. O’na ulaşmak için randevu almanıza gerek yoktur. “Acaba O’na ulaşabilir miyim?” diye düşünmenize gerek yoktur.

O’nun kim olduğunu gerçekten fark ettiğiniz anda, zaten O’nun huzurundasınızdır. Artık doğrudan O’nunla konuşuyorsunuz.

Bu ayet bizim bağımsızlık bildirgemizdir. Daha doğrusu, sahte bağımsızlığımızdan vazgeçtiğimizi ilan etmemizdir.

Burada çok güzel bir paradoks vardır:

Allah’ın kulu olduğunuzu ilan ettiğiniz zaman, gerçekten özgür olduğunuz tek noktaya ulaşırsınız.

İnsan bir şeyin ya da başka bir şeyin kölesi olabilir. Peki bütün bu kulluk biçimlerinden özgür olmak mı istiyorsunuz?

Gerçek özgürlük, yalnızca Allah’ın kulu olmakla gelir.

Başka hiç kimse gibi görünmek zorunda değilsiniz. Başka hiç kimse gibi konuşmak zorunda değilsiniz. Başka insanların kalıbına girmek zorunda değilsiniz.

Hoşnut etmeniz gereken yalnızca biri vardır: Allah ﷻ.

Bütün o diğer baskılar ortadan kalkar. “Boyum çok kısa.” “Çok uzunum.” “Çok zayıfım.” “Çok kiloluyum.” gibi güvensizlikleriniz bile farklı bir anlam kazanır. Çünkü etkilemeniz ve hoşnut etmeniz gereken tek Allah olduğunda, insanların sizi nasıl gördüğünün üzerinizdeki baskısı azalır.

GERÇEK KULLUĞU ANLAMAK

Peki Allah’a yönelik bu kulluk ilanını günde kaç kez tekrarlıyoruz? Sadece farz namazlarımızda bile en az on yedi kez.

Çoğu tercümede “Yalnız Sana ibadet ederiz.” deniliyor. Fakat “Kendimizi kulluk ve ibadet içerisinde Sana teslim ediyoruz.” şeklinde çevirmek daha uygun. Çünkü kulluk ve ibadet birbirinden farklı iki kavramdır.

Ubûdiyyet ve ibâdet — yani kulluk ve ibadet — نَعۡبُدُ kelimesinin içerisinde birlikte bulunmaktadır; fakat aynı şey değildir.

Peki bir insan Allah’a ibadet ettiği hâlde kul olma bilincine sahip olmayabilir mi?

Kesinlikle.

KUL OLMANIN TANIMI

Bir kulun tanımı nedir? En basit şekilde:

Kendi istediğini yapmayan, efendisinin istediğini yapan kişidir.

Hepsi bu. Bir kul, yalnızca efendisinin istediğini yerine getirir. Kendi istediğini yapmak istediğinde bile, efendisinin buna izin verip vermediğine bakar. “Bunu yapabilir miyim?” diye sorar.

Efendisi: “Evet, yapabilirsin.” diyebilir. Ama bunun bile sınırları olabilir: “Bunu bu kadarından fazla yapma.” “Hemen geri dön.” “Bütün gününü bununla geçirme.”

İşte efendi-kul ilişkisinin temelinde bu vardır.

Buna rağmen toplumumuzdaki gençlerden sık sık şu sözleri duyuyoruz: “Ben istediğimi yapacağım.” “Ben kendim olacağım.” Peki bu tavırların içerisinde neyi reddetmiş oluyoruz?

Allah’ın kulu olma tanımını.

RAB İLE HİDAYET ARASINDAKİ BAĞLANTI

Kur’an’ın yapısında çok derin bir şey vardır. رَبّ kelimesi tekrar tekrar هُدًى yani hidayet kelimesiyle yakın bağlamlarda karşımıza çıkar. Kur’an boyunca bu iki kavramın yan yana geldiğini tekrar tekrar görürüz: Rabb ve hidayet. Rabb ve hidayet. Örneğin:

Bu bağlantı Kur’an’da sürekli tekrar eder. Peki Rabb ile hidayet arasındaki ilişki nedir? Aslında oldukça basittir.

Düşünün ki biri size geliyor ve: “Ben senin efendin olacağım.” diyor. Siz de: “Tamam, ben de senin kulun olacağım.” diyorsunuz. Sonra ikiniz beş dakika boyunca öylece birbirinize bakıyorsunuz. Ortam biraz garipleşmeye başlıyor. Yeni kul sonunda soruyor: “Ee? Ne yapmam gerekiyor? Birlikte takılmak falan mı istiyorsun? Benden ne yapmamı istiyorsun?”

İşte mesele burada. Bir kul, ancak efendisinin istediğini yaptığı zaman gerçekten kuldur. Fakat kul, efendisinin ne istediğini nasıl bilecek? Efendisi ona söylemeden bilemez.

Bir efendinin gerçekten efendi olması, kuluna talimat vermesiyle ortaya çıkar. Peki talimat nedir?

Hidayettir.

VAHYİN GEREKLİLİĞİ

İslam’dan önce insanlar Kâbe’nin etrafında çıplak şekilde tavaf ediyor ve bunun Allah’ı memnun edeceğini düşünüyorlardı.

Bir insan şöyle düşünebilirdi: “Bunu yapıyorum çünkü başka ne yapacağımı bilmiyorum. Kul olmanın ne anlama geldiğini bile bilmiyorum. Bunun için kendi hayal gücümü kullanamam. Bana ne yapmam gerektiğini Senin söylemene muhtacım.”

İşte vahiy tam olarak budur. Allah âdeta şöyle cevap veriyor:

“Benden istedin, öyleyse işte burada. Kul olman gerektiğini fark ettin. Şimdi sana nasıl kul olunacağını öğretiyorum.”

ALLAH’TAN YARDIM İSTEMEK

Ayet şöyle devam ediyor:

Bu kelimenin özel bir anlam nüansı vardır. Bu kelime, zorlandığın bir konuda yardım istemek anlamını taşır. Yani sen zaten çaba gösteriyorsundur ve yapmakta olduğun şey konusunda desteğe ihtiyaç duyuyorsundur.

Aradaki farkı bir örnekle düşünelim. Araba kullanıyorsun ve lastiğin patladı. Yoldan biri geçiyor ve ona: “Hey, bana yardım eder misin? Lastiğim patladı. Bu arada yedek lastik bagajda. Onu zaten çıkardım. Kriko da orada. Ben şu anda en sevdiğim haber kanalını dinliyorum, sen hallediver.” diyorsun.

Yardım istedin, değil mi? Ama aslında sen mücadele etmiyordun. Bütün işi başkasına devrediyordun.

Şimdi ikinci durumu düşün. Lastiğin patladı. Arabadan indin, yedek lastiği çıkardın, krikoyu çıkardın ve arabayı kaldırmak için krikoyu çevirmeye başladın. Fakat aracı tamamen kaldıracak kadar gücün yetmiyor. O sırada biri geçiyor ve: “Hey, biraz yardım eder misin?” diyorsun.

Bu, yardım istemenin tamamen farklı bir şeklidir. Çünkü sen zaten çaba gösteriyor ve zorlanıyorsun.

İşte kişi zaten mücadele ederken yardım istediğinde kullanılan kelime istiânedir. نَسۡتَعِينُ kelimesinde kullanılan yapı da budur. Bu kelimeyi kullanarak Allah’a âdeta şöyle söylüyoruz:

“Ya Allah! Yapabileceğim her şeyi zaten yapmaya çalışıyorum. Ama bunu tek başıma başaramıyorum. Bana yardım et.”

Başka bir ifadeyle, hiç çaba göstermiyorsan Allah’tan yardım istemenin anlamını bu kelimenin kendisiyle bağdaştıramazsın.

İLAHİ YARDIMIN FORMÜLÜ

Bazen insanların şöyle söylediğini duyarsınız: “Gerçekten daha iyi bir Müslüman olmak istiyorum.” Sen de ona: “Namaz kılıyor musun?” diye sorarsın. “Hayır.” “Günde beş vakit namaz kılmalısın.” “Beş vakit mi? Her gün mü? Her vakit? Vay canına! Ben bunu asla yapamam. Allah henüz bana yardım etmedi. Allah bana yardım ettiğinde, bana tevfik verdiğinde namaz kılacağım.”

Peki bu insan aslında ne söylüyor? “Allah’ın yardımı gelmeden bunu yapamam. Dolayısıyla denememe bile gerek yok.” Peki Allah bu ayette bize ne öğretiyor?

Kendin mücadele etmeye başlamadan yardım isteme.

Bu, Kur’an boyunca tekrar tekrar karşımıza çıkan Allah’ın hayat için koyduğu düzendir: Önce insan çaba gösterir, sonra Allah’ın yardımı gelir.

İbrahim (a.s.) önce ateşe atıldı. Sonra ateş serin ve selametli oldu. Bir gün önceden: “Endişelenme, yarın içine atılacağın ateş senin için serin olacak.” şeklinde bir e-posta gelmedi. Hayır. Önce imtihan geldi, sonra yardım geldi.

Bedir Savaşı’nda Müslümanlar önce meydana çıktılar. Sonra melekler onlara yardım etmek üzere geldiler. Melekler önceden orada oturup: “Biz 14.30’dan beri buradayız, siz neredesiniz?” demiyorlardı. Hayır.

Önce siz çaba gösterirsiniz, sonra yardım gelir.

Dolayısıyla Allah’tan yardım istediğimizde aslında şunu da söylemiş oluyoruz: “Ya Allah, ben zaten çabalıyorum.” O hâlde Allah’a yalan söylememeye dikkat edin. Birbirimize yalan söylemek bile yeterince kötüyken, Allah’ın huzurunda durup O’na yalan söylemek nasıl olabilir?

Şöyle bir durum düşünün: Bir film izliyorsunuz. Anneniz: “Akşam namazı vakti geldi, gel namazını kıl.” diyor. Filmi durduruyorsunuz, namaza kalkıyorsunuz ve: “Elbette ya Rabbi, ben tamamen Senin kulunum. Senin için çok çabalıyorum. Lütfen bana daha iyi olmam için yardım et. Çok zorlanıyorum.” diyorsunuz. Sonra namazı mümkün olduğunca hızlı kılıp: “Şunu bir an önce bitireyim.” diye düşünüyor ve tekrar filmi açıyorsunuz.

Bu Allah’a yalan söylemek değil mi? Bu bir bakıma Allah’a karşı saygısızlık değil mi?

Namazı bir şakaya çevirmeyin. Namazın amacı kişiliğinizi dönüştürmektir.

Namaz, sadece: “Çabucak yapıp kurtulayım.” denilecek bir şey değildir. Vur-kaç gibi değildir. “Tak tak tak, bitti.” şeklinde kılınacak bir şey değildir.

Buradaki ironik durum şudur: İnsanlar özellikle acele ettiklerinde Asr Suresi’ni okurlar.

Bu surenin tamamı, insanın kayıp içerisinde olduğunu; çünkü gerçekten önemli olan şeylere ayıracak zaman bulamadığını anlatıyor. Ve sen tam da bunu yaparken, yani: “Vaktim yok, o yüzden namazı hızlıca kılıp geçeceğim.” derken, Asr Suresi’ni okuyorsun.

Yani tam olarak içinde bulunduğun problemi anlatan ayetleri okurken, aynı problemi kendin gerçekleştiriyorsun.

NEDEN ÖNCE “İBADET”, SONRA “YARDIM”?

Peki Allah neden:

ifadesini önce söyletti de ardından:

dedirtti? Bunun birkaç derin hikmeti var.

Birincisi: Biz neden yaratıldık? Allah’a kul olmak ve O’na ibadet etmek için mi, yoksa yardım istemek için mi? Allah’a kul olmak ve O’na ibadet etmek için yaratıldık. Bunu gerçekleştirebilmek için yardıma ihtiyacımız var.

Öyleyse hangisi önce zikredilmeli? Asıl amaç mı, yoksa o amacı gerçekleştirmek için gereken destek mi? Önce asıl amaç zikrediliyor: نَعۡبُدُ‎. Sonra bu görevi yerine getirmemize yardımcı olacak şey geliyor: نَسۡتَعِينُ‎.

İkinci olarak şunu düşünün: Biz ibadet ettiğimizde bu Allah’ın rızası içindir. Ama Allah’tan yardım istediğimizde, bu yardım bizim faydamız içindir.

Bunun zihninizde yerleşmesine izin verin. İbadet ettiğimizde Allah için ibadet ederiz. Yardım istediğimizde ise kendi faydamız için isteriz. Dolayısıyla Allah’ın önem verdiği şeyin önce zikredilmesi, bir saygı ifadesidir. Kendin için istediğin şey ise ikinci sırada gelir.

Sen ikinci plandasın. Allah’ın istediği birinci plandadır. Senin ihtiyacın ikinci plandadır. Bunu zihninize kazıyın:

Allah’ın istediği şey önce gelir. Senin istediğin şey sonra gelir.

Bütün Müslümanlar olarak bunu unutmayalım. Ramazan’ın 27. gecesinde Allah’a dua etmeye gelip: “Ya Rabbi, bana terfi ver. Maaşımı artır. Üçüncü ev kredimin onaylanmasını sağla.” gibi uzun uzun dualar etmeyin; eğer bütün yıl boyunca Allah’ın sizden istediği farzları ihmal etmişseniz.

Önce Allah’a karşı yükümlülüğünü yerine getirmelisin. Sonra Allah’tan bir şey istemelisin. Bunu burada, ayetin yapısında öğreniyoruz:

“Benden bir şey istemeden önce görevini yerine getir.”

Ve bunu öylesine samimi yapmalısın ki Allah’ın huzurunda durup gerçekten: “Ben görevimi yapıyorum.” deme cesaretine sahip olabilesin.

إِيَّاكَ نَعۡبُدُ dediğinde aslında bir iddiada bulunuyorsun: “Kendimi Sana kul ediyorum.” Bu yüzden şimdi yardım istemeye kendimi ehil görüyorum: “En azından Senin kulun olmaya çalışıyorum. Şimdi bana yardım et.”

Eğer bunu gerçekten samimi bir şekilde söyleyebiliyorsan, işte o zaman Fâtiha Suresi’nin ne yapması gerektiğini anlamaya başlamışsın demektir. Bu sureyi gerçekten anlayan bir insanın üzerinde meydana gelmesi gereken şey budur.

Biz: وَإِيَّاكَ نَسۡتَعِينُ diyoruz: “Yalnız Senden yardım isteriz.” Ama dikkat edin:

Neye yardım istediğimizi söylemiyoruz.

“İşimde bize yardım et.” demiyoruz. “Sağlığımız konusunda yardım et.” demiyoruz. “Sınavlarımızı geçmemize yardım et.” demiyoruz. Peki neden? Bunun birkaç sebebi var.

Birincisi: Konuştuğumuz kişi zaten neye ihtiyacımız olduğunu biliyor. Allah’a: “Yardıma ihtiyacım var.” dediğinde Allah zaten ne konuda yardıma ihtiyacın olduğunu biliyor. Tek tek açıklamana gerek yok.

İkincisi: Liste çok uzun. Ben sadece bir konuda yardıma ihtiyaç duymuyorum. Her konuda yardıma ihtiyacım var.

Sağlığımda yardıma ihtiyacım var. İşimde. Kariyerimde. Namazımda. Çocuklarımda. Eşimle ilişkimde. Anne babamla ilişkimde. Kayınvalidem ve kayınpederimle ilişkilerimde… Liste sonsuza kadar uzayabilir. O hâlde ne yaparsın? Sadece: “Yardım et.” dersin. Çünkü bu ifade her şeyi kapsar.

Üçüncüsü: Bir dağda yürüdüğünüzü düşünün. Ayağınız kayıyor ve uçurumun kenarına düşüyorsunuz. Tek elinizle uçurumun kenarına tutunmuşsunuz ve aşağıda bin metrelik bir boşluk var. Ne diye bağırırsınız?

“YARDIM!”

Neden? Neden bütün durumu ayrıntılı bir şekilde açıklamıyorsunuz? Çünkü çaresiz durumdasınız. Açıklama yapacak zamanınız yoktur. Hatta kelimeleri bile düzgün şekilde oluşturamayacak durumdasınızdır. Allah’ın yardımına gerçekten muhtaç ve çaresiz olduğumuzu ifade ediyoruz. Sanki özel olarak neye ihtiyacımız olduğunu bile ifade edecek kelimeleri bulamayacak kadar Allah’ın yardımına muhtacız.

Burada bir de yakınlık ilkesi var. Az önce Allah’a şöyle söyledik: “Ya Allah, ben Senin kulunum. Kendimi Sana kul ilan ettim ve Sana ibadet edeceğim.”

Fakat Allah’ın kulu olmak, tamamen ve mutlak anlamda O’na kulluk etmek kolay bir şey değildir. Çok zordur. Dürüst olursak, şu ana kadar bunu çok da iyi başardığımız söylenemez. Zorlanıyoruz.

Ve Allah için son derece büyük ve zor bir işe kendimizi adamaya karar verdiğimiz anda hemen ardından: “Bana biraz yardım eder misin? Çünkü az önce bunu yapacağımı söyledim ama bunu tek başıma başarabileceğimden emin değilim. Lütfen bana yardım et.” diyoruz.

Bu yardım yalnızca kulluk konusunda değildir. Yiyeceğimiz konusunda yardıma ihtiyacımız var. Giysilerimiz konusunda. Barınmamız konusunda. Ailemiz konusunda. Sayısız konuda. Fakat en acil ihtiyaç, kulluğun kendisidir:

“Ya Allah, Senin başarılı bir kulun olabilmem için bana yardım et. Bana kul olmayı öğret. Önce bunu gerçekleştirebilmeme yardım et.”

Efendi-kul ilişkisinin başlangıç noktası nedir? İlk olarak neye ihtiyaç vardır? Talimatlara, yönlendirmeye.

İşte bu yüzden, yardım istedikten hemen sonra, bir sonraki ayette rehberlik (hidayet) isteriz.

Bu, isteyebileceğimiz yardım türlerinin en özel olanıdır. Fâtiha’da Allah’tan rızık isteyebilirdik. Bağışlanma isteyebilirdik. Güzel ve huzurlu bir hayat isteyebilirdik. Sıkıntılardan uzak tutulmayı isteyebilirdik. Fitnelerden korunmayı isteyebilirdik. Sayısız başka şey isteyebilirdik.

Fakat Allah bize: “Benden şu tek şeyi istemeyi öğren.” diyor. Çünkü eğer bu tek isteğin gerçekleşirse, diğer bütün problemlerinin çözümü için gereken temel şeye sahip olacaksın.

Peki Allah’tan istediğimiz bu tek şey nedir? Bir sonraki ayette geliyor: