Ve ufacık bir yardıma bile engel olurlar

“Ve en basit iyilikleri bile esirgerler.”

Allah’a ‎ﷻ‎ karşı işlenen suçlarla ilgili iki ayetten sonra (namazdan gaflet ve gösteriş), sure insanlığa karşı bir suçla kapanır: mâûnu esirgemek.

‎ٱلۡمَاعُونَ‎ bu suredeki en güzel ve en kapsamlı kelimelerden biridir. Klasik âlimler onu “küllü şey’in ma‘rûf”, yani “herkesin bildiği her küçük, yaygın şey” diye tanımlamıştır. Bazıları da “tencere, bıçak, küçük bir alet” demiştir.

Bunlar küçük şeylerdir; sahibi için önemsizdir, ama ihtiyacı olan için hayati olabilir. Mâûn tam olarak budur: insanlar arasında kendiliğinden akması gereken küçük eşyalar ve ufak yardımlar.

‎يَمۡنَعُونَ‎ fiili engellemek, alıkoymak, set çekmek demektir. Ama dikkat edin: Mesele yalnızca kendilerinin mâûn vermemesi değildir. Onlar mâûna engel olurlar; yani kimsenin kimseye mâûn vermediği sistemler, kültürler ve zihniyetler oluştururlar.

Herkesin aşırı bireyci olduğu, herkesin yalnızca kendini düşündüğü, başkalarına yardım etmenin zayıflık ya da saflık sayıldığı bir toplum kurmak isterler.

Bunu neden isterler? Çünkü herkes yalnızlaştırılıp sadece kendi hayatta kalma derdine düşünce insanlar birleşmez. Kalpler birbirine karşı katılaştığında, insanlar küçük şeylerde bile birbirine yardım etmediğinde, adalet talep etmek ya da güç sahiplerine karşı durmak için asla bir araya gelmezler.

Güçlüler, insanların ortak iyilik için örgütlenemeyecek kadar meşgul ya da bencil olduğu parçalanmış, bireyci bir toplumdan kazançlı çıkar. Bu yüzden sadece yardım etmeyi reddetmezler; yardımlaşma kültürünün doğmasını da bilerek engellerler.

Düşünün: Büyük bir şehirde bir apartmanda insanlar yıllarca kapı komşusu olarak yaşayıp tek kelime konuşmayabilir, birbirine hiç yardım etmeyebilir, birbirinin adını bile bilmeyebilir. Herkes kendi işine bakar. Kimse kimseye yardım etmez.

Bu zihniyet hâkim olduğunda, bu kültür yerleştiğinde, sokağın aşağısında yıkıcı bir yoksulluk olabilir ve kimse umursamaz. Yetimler acı çekebilir, yardıma muhtaç insanlar olabilir; ama kalpler hiç kıpırdamaz.

Neden? Çünkü mâûnu engelleme kültürü başarıyla yerleştirilmiştir. Kalpler katılaşmıştır. Bireycilik, birbirini kollamaya galip gelmiştir.

Bu kültür var olduğunda toplumun kalbi atmayı bırakır. Merhamet ölür. Sokağın aşağısında evsiz biri olsa, çocuklar gözle görülür bir yoksulluk içinde acı çekse bile kimse bir damla gözyaşı dökmez. Çünkü mâûn kültürü sistemli bir şekilde engellenmiştir.

Bunlar birbirine nasıl bağlanır? Bu surenin dehası, Allah’ın ‎ﷻ‎ normalde birbirine bağlamadığımız şeyleri nasıl bağladığındadır.

Soru: Birinin namazının sadece gösteriş için olduğunu nasıl anlarsınız? Bunu nasıl bilebilirsiniz? Kalbinin içini göremezsiniz.

Cevap: Küçük, gündelik ilişkilerde insanlara nasıl davrandığına bakın. Mâûnu esirgeyip esirgemediğine bakın.

Allah’a ‎ﷻ‎ gerçekten yakın olan, kalbi Yaratıcısına karşı gerçekten yumuşak olan biri, yaratılmışlara karşı da en yumuşak kalbe sahip olur. Elinde değildir. Kalbiniz Allah’a ‎ﷻ‎ bağlı olduğunda, kalbiniz O’nun yarattıklarına doğal olarak merhamet ve iyilikle uzanır.

Tersine, mâûn konusunda cimri olan, en küçük yardımları bile esirgeyen, bir bencillik kültürü oluşturan birini gördüğünüzde, bu onun dindarlığının yapay olduğunun oldukça güvenilir bir göstergesidir. Ne kadar takva sahibi görünürse görünsün kalbi gerçekten Allah ‎ﷻ‎ ile değildir.

Bu ilkeyi Kur’an’ın başka yerlerinde de görürüz. Bir sonraki sure olan Kevser’i düşünün:

Bir eylem Allah ‎ﷻ‎ içindir (namaz). Bir eylem insanlar içindir (kurbanın eti insanlara gider). Birlikte anılırlar, çünkü birlikte giderler. Allah’a ‎ﷻ‎ şükrü böyle gösterirsiniz: O’na ibadet ederek ve O’nun yarattıklarına özen göstererek.

Mâûn suresi Kureyş’i, ne Allah’a ‎ﷻ‎ ne de insanlara karşı iyi olmadıkları için kapsamlı bir şekilde eleştirir:

İkisine de hayırları yoktur. Bu, gerçek ibadetin tam tersidir.

Kureyş suresinde Allah ‎ﷻ‎ Kureyş’e muazzam nimetler vermişti: yolculuklarında alışılmış güvenlik ve emniyet (îlâf), açlıktan kurtuluş, korkudan kurtuluş.

Onlara Kâbe’yi verdi. Ekonomik refah verdi. Arap toplumundaki en şerefli konumu verdi. Neden?

Ama bu sure, Mâûn suresi, onların tamamen başarısız olduğunu hiçbir şüpheye yer bırakmadan ispatlar. Ahdin kendilerine düşen kısmını yerine getirmediler.

Onların, kalbi öylesine yumuşak olan İbrahim’in (a.s.) mirasına sahip çıkmaları gerekiyordu. Melekler Lût (a.s.) kavmini helak etmeye geldiğinde İbrahim (a.s.) onlarla tartışmıştı:

Kâbe’yi inşa eden de o İbrahim’di (a.s.). Onun derdi hep insanlığın iyiliğiydi. Kureyş gerçekten onun dininin takipçileri olsaydı, merhameti en çok hak edenlere, yetimlere, yoksullara, savunmasızlara karşı nasıl bu kadar zalim olabilirlerdi?

Kureyş liyakatini yitirdiyse, Kâbe’nin layık bekçileri olmadıklarını gösterdiyse, ortaya bir soru çıkar: Kâbe’nin bekçisi kim olmalı?

Bu soru bir sonraki surede cevaplanır:

Allah ‎ﷻ‎ yetkiyi ve şerefi Hz. Muhammed’e (s.a.v.) devreder. Sorumluluk ona geçer. Kureyş’in fırsatı vardı ve onu heba etti. Artık evin Rabbine gerçek ibadet yeni bir bekçi eliyle kurulacaktır.

Ama ilerlemeden önce bu surenin aynasını kendimize çevirip onunla bir süre baş başa kalmalıyız. Bu eleştiriler yalnızca eski Kureyş için değildi.

Kâbe merkezdi; diğer her şey (her mescit, her Müslüman evi, her Müslüman topluluk) o merkezin bir uzantısıdır. Biz de o bereketli çevrenin içindeyiz.

Bu, aynı sorumlulukları taşıdığımız anlamına gelir. Topluluklarımızda, toplumlarımızda, Müslümanların azınlık olarak yaşadığı her yerde, Kureyş’in yerine getirmesi gereken rolü biz üstleniyoruz. Bu merhametin elçileri, bu hidayetin bekçileri olmamız gerekiyor.

Kâbe’nin ruhu her mescitte, her Müslüman evinde canlı olmalı. O hâlde kendimize sormalıyız:

Bu surenin nihayetinde öğrettiği şudur: Gerçek ibadet, yani evin Rabbine gerçek kulluk, insanlığa özen göstermekten ayrılamaz.

İnsanlara haksızlık edip Allah ‎ﷻ‎ ile aranızın iyi olduğunu iddia edemezsiniz. Yaratılmışlara zalimce davranıp Yaratıcı’ya yakın olduğunuzu iddia edemezsiniz. Yetimi itip kakıp hesaba inandığınızı söyleyemezsiniz. Mâûnu esirgeyip namazınızın samimi olduğunu iddia edemezsiniz.

İkisi birbirinden ayrılmaz. İbrahim’in (a.s.) dininin özü budur. Allah’ın ‎ﷻ‎ gerçek kulu olmak budur.

Allah ‎ﷻ‎ bizi bu surede anlatılanlardan olmaktan korusun. Kalplerimizi kendisine ve yarattıklarına karşı yumuşatsın. Bizi yetime gerçekten özen gösteren, ihtiyaç sahiplerine yardımı teşvik eden, namazını samimiyetle kılan ve başkalarına en küçük yardımı bile cömertçe veren insanlardan eylesin.

Ve bizi mesajının layık bekçileri, peygamberlerinin (a.s.) mirasının layık varisleri ve evin Rabbinin layık kulları kılsın. Âmin.